Tygrys w I wojnie światowej

Tygrys był główną drogą kampanii mezopotamskiej. Wzdłuż niego wojska brytyjskie i indyjskie szły od zbiegu z Eufratem przez Al-Kut i Bagdad aż pod Mosul, a rzeczne statki wiozły ich żołnierzy, działa, zapasy i rannych. Nad jego brzegami rozegrała się większość bitew tej kampanii, od Al-Kurny w 1914 roku po Szarkat w 1918 roku. Stan wody, wezbrania i liczba statków wyznaczały tu tempo wojny.

Rzeka i jej pory roku

Tygrys łączył się z Eufratem w dolnej Mezopotamii i dalej obie rzeki płynęły do Zatoki Perskiej jako Szatt al-Arab. Według brytyjskiej historii oficjalnej F.J. Moberly’ego woda zaczynała przybierać po deszczach w połowie listopada, w marcu podnosiły ją topniejące śniegi, w kwietniu i maju rzeka była najwyższa, a od sierpnia do listopada najniższa. Wezbrania brały się więc nie z miejscowych deszczów, lecz z roztopów w górach Kaukazu i Azji Mniejszej. W porze powodzi niemal cała dolna Mezopotamia leżała poniżej poziomu wody, a rzeki trzymały w korytach tylko niskie wały usypane z ziemi.

Żegluga była trudna. Między grobem Ezdrasza a Kala Salih, na odcinku zwanym Wąskim Przesmykiem, statki nie mogły się wymijać, a między Al-Kutem a Bagdadem przy niskiej wodzie drogę utrudniały mielizny i kręte kanały. Powyżej Bagdadu po rzece spływały głównie tratwy, a małe parowce dochodziły najwyżej do Samarry. Tak, na tratwach, przypływały z Mosulu tureckie posiłki.

W górę rzeki (1914–1915)

Wojna dotarła nad Tygrys w grudniu 1914 roku, gdy po zajęciu Basry wojska brytyjskie i indyjskie przeprawiły się przez rzekę powyżej Al-Kurny i okrążyły tamtejszą załogę. Pół roku później generał John Nixon dostał rozkaz opanowania całego wilajetu Basry. 31 maja 1915 roku dywizja generała Charlesa Townshenda zaatakowała w arabskich łodziach tureckie pozycje na zalanych mokradłach, a flotylla ścigała Turków tak szybko, że 3 czerwca garstka marynarzy przyjęła w Al-Amarze kapitulację ponad tysiąca żołnierzy. Brytyjczycy nazywali tę operację „regatami Townshenda”.

Łatwe zwycięstwa poprowadziły ich dalej. 29 września 1915 roku zajęli Al-Kut, a w listopadzie stanęli pod Ktezyfonem, około 25 kilometrów od Bagdadu. Im dalej szli, tym trudniej było ich zaopatrywać: przy niskiej wodzie statki co chwilę osiadały na mieliznach, a rzecznych parowców było za mało. Bitwa pod Ktezyfonem kosztowała dywizję Townshenda blisko 40 procent żołnierzy i skończyła się odwrotem w dół rzeki.

Rzeka odsieczy (1916)

Zimą i wiosną 1916 roku Tygrys był zarazem drogą i przeszkodą. Al-Kut, gdzie Turcy oblegali Townshenda, leżał w ciasnej pętli rzeki, a Korpus Tygrysu, idący mu na odsiecz, rozbijał się wzdłuż jej brzegów o kolejne tureckie pozycje: nad Wadi, w przesmyku Hanna, pod Dudżajlą i pod Sannajjat. 14 marca przyszły coroczne wezbrania, a woda zalała część okopów. W kwietniu parowiec z żywnością dla oblężonych zaczepił o linę rozciągniętą w poprzek rzeki. 29 kwietnia 1916 roku Al-Kut skapitulował.

W maju 1916 roku nad Tygrysem spotkali się sojusznicy: sotnia Kozaków kubańskich przeszła z Persji przez góry do Ali al-Gharbi i Rosjanie po raz pierwszy połączyli się z Brytyjczykami w polu. Latem dowództwo objął generał Frederick Stanley Maude. Do Basry przypływały nowe statki rzeczne, rozbudowano port, budowano kolej i drogi.

Od Szumranu po Szarkat (1917–1918)

W nocy z 13 na 14 grudnia 1916 roku Maude ruszył pod Al-Kutem. 23 lutego 1917 roku pontony 2/9 batalionu Gurkhów przeprawiły się pod ogniem przez Tygrys pod Szumranem, a następnego dnia Turcy opuścili Al-Kut. Kanonierki ruszyły w pościg i 26 lutego odbiły kanonierkę Firefly, straconą w grudniu 1915 roku. Pościg zakończyło 11 marca zdobycie Bagdadu, do którego Brytyjczycy weszli bez walki.

Powyżej Bagdadu wojna szła już wzdłuż brzegów i kolei. W kwietniu Brytyjczycy zajęli Samarrę, kraniec kolei z Bagdadu, a na początku listopada 1917 roku zdobyli Tikrit. W ostatnim tygodniu października 1918 roku I Korpus ruszył spod Tikritu w górę Tygrysu, a dwie brygady kawalerii przeprawiły się przez Mały Zab i Tygrys i zamknęły Turkom drogę do Mosulu. 30 października, w dniu podpisania rozejmu w Mudros, pod Szarkatem skapitulowała turecka Grupa Tygrysu. Według Moberly’ego Brytyjczycy objęli cały Mosul 10 listopada.

Po wojnie

O wodę Tygrysu myślano już w czasie wojny. W porozumieniu podziałowym, które Edward Grey przyjął w maju 1916 roku, Wielka Brytania zastrzegła sobie gwarancję dopływu wody z Tygrysu i Eufratu ze strefy francuskiej do brytyjskiej. Po wojnie cały dolny i środkowy bieg rzeki znalazł się pod brytyjskim mandatem nad Irakiem. Spór o wilajet Mosulu ciągnął się latami, aż Liga Narodów przyznała go Irakowi, a Turcja pogodziła się z tym w układzie z 1926 roku.