Bagdad w I wojnie światowej

Bagdad, stolica osmańskiego wilajetu i dawna stolica kalifów, był w I wojnie światowej celem, wokół którego toczyła się kampania mezopotamska. Jesienią 1915 roku Brytyjczycy ruszyli na niego za małymi siłami, zostali zatrzymani pod Ktezyfonem, a ich wyprawa skończyła się kapitulacją Al-Kutu. Za drugim razem, 11 marca 1917 roku, wojska generała Maude’a weszły do miasta bez walki. Dla Turków Bagdad był najważniejszą bazą w Mezopotamii, dla Brytyjczyków sprawą prestiżu w świecie muzułmańskim.

Miasto na końcu kolei (1914)

Mezopotamia była przed wojną zaniedbaną prowincją Imperium Osmańskiego, podzieloną na trzy wilajety: Basrę, Bagdad i Mosul. Do Bagdadu miała prowadzić kolej bagdadzka, którą Niemcy budowali od początku wieku z Anatolii ku Zatoce Perskiej. W chwili wybuchu wojny tory biegły jednak tylko z Bagdadu do Samarry, a od zachodu kończyły się w Ras al-Ajn, z lukami w górach Taurus i Amanus. Według brytyjskiej historii oficjalnej te luki przez całą wojnę bardzo utrudniały Turkom działania. Posiłki z Mosulu spływały do Samarry na tratwach, co trwało od dwóch do dziesięciu dni.

Dla Brytyjczyków Bagdad był od początku pokusą. Gdy w listopadzie 1914 roku wojska z Indii zajęły Basrę, główny oficer polityczny wyprawy, Percy Cox, zaproponował marsz na Bagdad. India Office pozwoliło jednak iść tylko do Al-Kurny, choć jego urzędnicy notowali w grudniu, że z politycznego punktu widzenia zajęcie miasta jest tak pożądane, że niemal konieczne. Szef Sztabu Generalnego w Indiach przestrzegał, że nawet zwycięstwo raczej osłabi, niż wzmocni położenie strategiczne Brytyjczyków.

Pierwszy marsz (1915–1916)

Jesienią 1915 roku pokusa wzięła górę. Dowódca w Mezopotamii, generał John Nixon, był pewien, że zdobędzie Bagdad siłami, które ma, a wicekról Indii lord Hardinge liczył, że upadek miasta zrobi wielkie wrażenie na muzułmanach od Arabii po Afganistan. Rząd w Londynie, zaniepokojony niepowodzeniem nad Dardanelami, szukał efektownego sukcesu i 23 października zgodził się na marsz. 11 listopada dywizja generała Charlesa Townshenda ruszyła z Azizijji, a 22 listopada uderzyła na Turków okopanych wśród ruin Ktezyfonu, około 25 kilometrów od miasta. Bitwa pod Ktezyfonem kosztowała ją blisko 40 procent żołnierzy i skończyła się odwrotem.

Wyprawa, która miała się zakończyć w Bagdadzie, utknęła w Al-Kucie, gdzie Turcy oblegali dywizję Townshenda od grudnia 1915 do kwietnia 1916 roku. Ich 6 Armią dowodził niemiecki feldmarszałek Colmar von der Goltz, który zmarł w Bagdadzie 19 kwietnia 1916 roku, dziesięć dni przed kapitulacją garnizonu. Jeńców pognano pieszo do Bagdadu i dalej do Anatolii, a z około 12 tysięcy ludzi zmarło w niewoli ponad 4 tysiące. Zwycięzca, Halil Pasza, został gubernatorem Bagdadu, a nową ulicę miasta nazwano jego imieniem.

Zwycięstwo uśpiło Turków. W maju 1916 roku na naradzie w Bagdadzie Enver i Halil postanowili zamiast ścigać pobitych Brytyjczyków wysłać korpus do zachodniej Persji, a nad Tygrysem został słaby XVIII Korpus.

Zdobycie (1917)

Drugi marsz był starannie przygotowany. Generał Frederick Stanley Maude odbudował armię, w grudniu 1916 roku ruszył pod Al-Kutem, w lutym 1917 roku odzyskał miasto, a 5 marca poszedł dalej. Turcy przez trzy noce bronili się nad Dijalą. Gdy Brytyjczycy obeszli ich prawym brzegiem Tygrysu, Halil uznał, że walka grozi utratą całego korpusu, i w nocy z 10 na 11 marca wycofał się na północ. Turcy wysadzili niemiecką radiostację, która łączyła Bagdad z Berlinem, i podpalili składy w cytadeli, a w mieście zaczęły się grabieże.

Rano 11 marca Brytyjczycy weszli do Bagdadu bez walki. Miasto liczyło około 150 tysięcy mieszkańców, muzułmanów, Żydów i chrześcijan różnych wyznań, i poza rabusiami przyjęło ich spokojnie. Żołnierze, którzy przez miesiące marzyli o Bagdadzie, zobaczyli jednak wąskie, brudne zaułki, puste bazary i zrujnowane domy. Zdobycie Bagdadu zatarło upokorzenie z Al-Kutu i było największym dotąd zwycięstwem brytyjskim nad Turkami. Paul von Hindenburg pisał po latach, że utrata miasta pogrzebała wiele niemieckich marzeń.

19 marca Maude ogłosił mieszkańcom wilajetu odezwę napisaną w Londynie. Zapewniał w niej, że brytyjskie armie przychodzą „nie jako zdobywcy czy wrogowie, lecz jako wyzwoliciele”, i przypominał, że od czasów Hulagu, który w 1258 roku zdobył miasto na czele Mongołów, Bagdad znosił tyranię obcych. Rząd brytyjski polecił zachować dawną administrację, zastępując Turków Arabami, i wciągnąć miejscowych notabli do zarządu kraju. Sprawami cywilnymi kierował w praktyce Percy Cox, główny oficer polityczny Maude’a.

Brytyjska baza (1917–1918)

Bagdad stał się teraz brytyjską bazą. Maude odepchnął Turków na północ i w kwietniu zajął Samarrę, końcową stację kolei z Bagdadu. Latem 1917 roku Turcy i Niemcy zamierzali odbić miasto siłami nowej grupy armii „Yıldırım” generała Ericha von Falkenhayna, ale jesienią skierowali ją do Palestyny. Sam Maude zmarł w Bagdadzie na cholerę 18 listopada 1917 roku i spoczął na cmentarzu wojskowym za Bramą Północną. W styczniu 1918 roku z Bagdadu wyruszyła przez Persję nad Morze Kaspijskie misja generała Dunsterville’a.

Po wojnie

W tajnym porozumieniu Sykes-Picot z 1916 roku Bagdad przypadł strefie bezpośredniej władzy brytyjskiej. Po wojnie Wielka Brytania otrzymała mandat nad Irakiem, ale jej rządy szybko wywołały opór. Po powstaniu w 1920 roku Londyn postawił na monarchię i 23 sierpnia 1921 roku Fajsal, syn szarifa Mekki, został w Bagdadzie koronowany na króla Iraku. Kolej bagdadzka, o którą przed wojną spierały się mocarstwa, połączyła miasto ze Stambułem dopiero w 1940 roku.