Brytyjczycy zajmują Basrę

22 listopada 1914 roku główne siły Indyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego „D” generała porucznika Arthura Barretta weszły do Basry, głównego miasta i portu osmańskiej prowincji nad Zatoką Perską. Turcy oddali je bez walki. Zaledwie dwa tygodnie wcześniej Brytyjczycy wylądowali w Fao u ujścia Szatt al-Arab, a teraz mieli w ręku najważniejszy punkt dolnej Mezopotamii. Formalne zajęcie miasta ogłoszono nazajutrz, 23 listopada.

Turcy opuszczają miasto

O losie Basry przesądziła bitwa pod Sahil 17 listopada. Pobite oddziały tureckie cofnęły się do Baldżaniji, w połowie drogi do miasta, a Barrett zaczął przygotowywać kolejne natarcie. 20 listopada otrzymał jednak od swojego sojusznika, szejka Chazala z Mohammery (dzisiejszego Chorramszahru), wiadomość, że Turcy opuścili nie tylko Baldżaniję, ale i samą Basrę. Wali Basry i dowódca jej obrony Subhi Bej wycofał resztki swoich wojsk w górę rzeki, ku Al-Kurnie u zbiegu Tygrysu i Eufratu. W opuszczonym mieście wybuchły rabunki, a miejscowi notable prosili Brytyjczyków, by jak najszybciej przybyli i przywrócili porządek.

Drogę wodną do Basry Turcy próbowali zamknąć, zatapiając w nurcie Szatt al-Arab kilka statków, w tym parowiec niemieckiej linii Hamburg-Amerika. Zapora okazała się jednak nieszczelna. 21 listopada slupy HMS Espiegle i HMS Odin przecisnęły się obok wraków i jeszcze tego dnia stanęły pod Basrą. Zastały płonący urząd celny i plądrowane ulice. Desant marynarzy szybko przerwał rabunki, a gdy następnego ranka zaczęły się one znowu, kolejny oddział z okrętów ponownie zaprowadził porządek.

Wojska wchodzą do Basry

Barrett wysłał rzeką dwa bataliony 16 Brygady, 104 Pułk Strzelców Wellesleya i 117 Pułk Marathów, na rzecznych parowcach, by jak najszybciej obsadziły miasto. Według części relacji weszły do niego już wieczorem 21 listopada, według innych dopiero 22 listopada. Reszta korpusu maszerowała lądem przez całą noc. Około południa 22 listopada zmęczone oddziały dotarły do Basry, a miasto znalazło się w całości w brytyjskich rękach.

23 listopada odbyła się uroczystość, którą brytyjska chronologia notuje jako formalne zajęcie Basry. Wojska przeszły w defiladzie, a nad miastem podniesiono brytyjską flagę. Sir Percy Cox, główny oficer polityczny korpusu, odczytał po arabsku proklamację do mieszkańców. Zapewniał w niej, że choć stan wojny z rządem osmańskim trwa, Brytyjczycy nie żywią wrogości wobec ludności, której chcą być „dobrymi przyjaciółmi i obrońcami”. Ogłaszał też, że z administracji tureckiej nic już nie pozostało, a pod brytyjską flagą mieszkańcy będą cieszyć się wolnością i sprawiedliwością w sprawach religijnych i świeckich.

Znaczenie

Zajęcie Basry zamknęło pierwszy etap kampanii mezopotamskiej. Brytyjczycy zabezpieczyli rafinerię i rurociąg Anglo-Persian Oil Company w Abadanie, panowali nad ujściem Szatt al-Arab i zdobyli port, przez który mogli zaopatrywać dalsze działania. Był to jeden z pierwszych wyraźnych brytyjskich sukcesów w tej wojnie. Londyński „Daily Mail” obwieścił go nagłówkiem „Kolejna czerwona plama na mapie”, nawiązując do koloru, którym zaznaczano posiadłości imperium.

Łatwe zwycięstwo rozbudziło jednak apetyty. Już w grudniu Brytyjczycy ruszyli w górę rzeki na Al-Kurnę, a w Indiach coraz częściej mówiono o marszu na Bagdad. Ta pokusa doprowadziła w 1916 roku do kapitulacji brytyjskiej dywizji w oblężonym Al-Kucie. Basra natomiast pozostała w brytyjskich rękach do końca wojny i stała się główną bazą wojsk walczących w Mezopotamii.