Basra w I wojnie światowej

Basra, główne miasto i port najbardziej wysuniętego na południe wilajetu Imperium Osmańskiego w Mezopotamii, była pierwszym celem brytyjskiej wojny w tym kraju, a potem jej zapleczem. Wojska z Indii zajęły ją w listopadzie 1914 roku, by osłonić rafinerię w Abadanie i pokazać siłę nad Zatoką Perską. Wiosną 1915 roku Turcy próbowali ją odbić i ponieśli klęskę. Przez resztę wojny przez Basrę przechodzili niemal wszyscy żołnierze i całe zaopatrzenie kampanii mezopotamskiej.

Port dla ropy (1914)

Brytyjczykom chodziło przede wszystkim o ropę. Na perskim brzegu Szatt al-Arab, naprzeciw osmańskiego terytorium, stała rafineria Anglo-Persian Oil Company, a Royal Navy przestawiała najnowsze okręty z węgla na ropę. 16 października 1914 roku z Bombaju wypłynęła brygada indyjska, która miała ją chronić. Zajęcie Basry rozkazy dopuszczały dopiero na wypadek wojny z Turcją.

Wojna przyszła na początku listopada. 6 listopada Brytyjczycy wylądowali w Fao u ujścia rzeki, a 17 listopada pobili Turków pod Sahil. Wali Basry wycofał wojsko w górę rzeki, a w opuszczonym mieście zaczęły się rabunki. 22 listopada główne siły weszły do Basry. Nazajutrz nad miastem podniesiono brytyjską flagę, a Percy Cox odczytał po arabsku proklamację do mieszkańców.

Brytyjska historia oficjalna opisuje Basrę jako kilka osobnych części. Nad rzeką stały urząd celny, konsulaty i domy europejskich firm, w głębi lądu leżały dwa miasteczka, Aszar i właściwa Basra, a kilka kilometrów w górę rzeki znajdowało się nabrzeże w Makil. Wąskie uliczki tonęły w błocie i odpadkach. Wojskowym gubernatorem mianowano majora Brownlowa, a jego doradcą został dotychczasowy brytyjski konsul w Basrze.

Obrona miasta (1915)

W grudniu 1914 roku Brytyjczycy odsunęli Turków od Basry, zdobywając Al-Kurnę u zbiegu Tygrysu i Eufratu. Wiosną 1915 roku podpułkownik Süleyman Askerî zebrał jednak nad Eufratem wojsko i tysiące wojowników z plemion. 9 kwietnia do Basry przybył generał John Nixon, nowy dowódca, a 12 kwietnia Turcy uderzyli na obóz pod Szuajbą, na skraju pustyni. Brytyjski urzędnik widział tłum mieszkańców przy bramie Az-Zubajr, przygotowanych z darami na powitanie Turków. Po trzech dniach walk wojska osmańskie uciekły, a Basra nie była już zagrożona.

Rozkazy dla Nixona mówiły o panowaniu nad całym wilajetem Basry. Wicekról Indii lord Hardinge pisał już 3 marca, że trzeba w tym celu zająć Al-Amarę i An-Nasirijję. Latem padły oba miasta, a bój pod An-Nasirijją zakończył się 25 lipca. Jesienią Nixon wysłał dywizję Townshenda na Bagdad, choć zaopatrzenie wciąż szło z Basry rzeką, na nielicznych parowcach.

Port bez nabrzeży (1915–1916)

Komisja Mezopotamska ustaliła później, że w listopadzie 1914 roku w Basrze praktycznie nie było nabrzeży ani magazynów, a statki rozładowywano na środku rzeki. Na rzece Brytyjczycy mieli wtedy trzy parowce i kilkanaście barek. Zamówienia na nowe statki rzeczne wysłano do Londynu dopiero 4 sierpnia 1915 roku.

Skutki zobaczyli ranni spod Ktezyfonu. Na parowcu „Medjidieh” i jego barkach ciężko ranni leżeli trzynaście dni od pierwszego opatrunku, bez osłony przed deszczem i zimnem. Major Carter, lekarz statku szpitalnego „Varela” w Basrze, opisał komisji przybycie parowca: burty pokryte zaschniętymi odchodami i ludzi stłoczonych w kałuży czerwonki. Pierwszy rzeczny statek szpitalny, „Sikkim”, przypłynął do Basry dopiero w połowie marca 1916 roku.

Gdy Turcy oblegali Al-Kut, w Basrze utknęły posiłki. 19 stycznia 1916 roku dowództwo przejął Percy Lake, który zastał w porcie zator: 21 stycznia czekało tu około 10 tysięcy piechurów i 12 dział bez parowców. Lake kazał rozbudować port w Makil i usypać wały przeciwpowodziowe, w tym wał długości około 14 kilometrów, sięgający niemal do Szuajby.

Baza zwycięstwa (1916–1918)

Gdy w sierpniu 1916 roku dowództwo przejmował generał Frederick Stanley Maude, Basra była według historii oficjalnej na dobrej drodze do stania się sprawną bazą. Na obszarze około 124 km² powstały kwatery dla 15 tysięcy żołnierzy i 7 tysięcy chorych, nabrzeża dla statków oceanicznych, drogi i mosty. Po klęsce pod Al-Kutem zgodzono się też na budowę kolei, odrzuconą wcześniej przez rząd Indii, i założono nowe szpitale. Maude przeniósł kwaterę bliżej frontu, a w marcu 1917 roku jego wojska zdobyły Bagdad.

Basra stała się odtąd tyłami. Przechodzili przez nią żołnierze i misje jadące dalej, jak generał Dunsterville, który był tu 12 stycznia 1918 roku w drodze do Persji. Tajne porozumienie Sykes-Picot przeznaczało Basrę pod bezpośrednią władzę brytyjską. Po wojnie miasto weszło w skład Iraku pod mandatem brytyjskim, a rozbudowany przez Brytyjczyków port stał się jednym z najważniejszych nad Zatoką Perską.