Lake zastępuje Nixona

19 stycznia 1916 roku w Basrze generał sir John Nixon przekazał dowództwo wojsk brytyjskich i indyjskich w Mezopotamii generałowi porucznikowi sir Percy’emu Lake’owi i odpłynął z Basry. Tę datę podają brytyjska chronologia wojny i historia oficjalna (Moberly). Raport Komisji Mezopotamskiej z 1917 roku mówi o 18 stycznia. Lake, dotąd szef sztabu armii w Indiach, został wyznaczony na następcę kilka dni wcześniej, gdy Nixon, ciężko chory, sam poprosił o zwolnienie.

Na froncie było źle. Korpus Tygrysu generała Fentona Aylmera, idący na odsiecz dywizji Townshenda w Al-Kucie, stał przed tureckimi okopami w przesmyku Hanna, między Tygrysem a bagnami. Od kilku dni padało. Wezbrany strumień Wadi zerwał mosty, most na Tygrysie znów się rozpadł, a ziemia zmieniła się w grzęzawisko, w którym ledwie poruszały się zwierzęta juczne. Ostatnie polecenie, jakie Nixon wysłał Aylmerowi 18 stycznia, mówiło, że po dotarciu do Al-Kutu oba korpusy mają razem utrzymać miasto, bo porzucenie go razem z działami i zapasami byłoby klęską dla prestiżu. Aylmer uznał, że nie ma innego wyjścia, niż jak najszybciej zaatakować Hannę.

Odejście Nixona

Brytyjski historyk oficjalny żegna Nixona z uznaniem. Przypomina, że przez pierwsze pół roku w Mezopotamii, pokonując wielkie trudności skromnymi środkami, odnosił nieprzerwane sukcesy, czym nie mógł się wtedy pochwalić żaden inny brytyjski dowódca na żadnym froncie. Gdy jego czołówka stanęła na drodze do Bagdadu, wiedział, że rząd chce zdobycia miasta z powodów politycznych, i uznał, że nie wolno mu przepuścić okazji. Przegrał. Moberly przytacza ocenę Komisji Mezopotamskiej, że marsz na Bagdad opierał się na politycznych i wojskowych błędach rachuby i podjęto go zmęczonymi, niewystarczającymi siłami, bez należytych przygotowań, ale dodaje, że niektórzy z tych, którzy byli na miejscu, przypisywali porażkę zwykłemu pechowi. Wicekról Indii w latach 1910–1916, lord Charles Hardinge, mówił o Nixonie przed komisją: „Imperium Brytyjskie zbudowali ludzie jego hartu i pokroju”.

Komisja, której raport ogłoszono w 1917 roku, oceniła go jednak surowo. Uznała, że to on odpowiada za zalecanie w 1915 roku kolejnych natarć bez dostatecznego transportu i wyposażenia, i obarczyła go winą za skutki braku statków rzecznych. Osobno rozpatrzyła jego odpowiedzialność za cierpienia rannych. Nixon zmarł w grudniu 1921 roku.

Pierwsze kroki Lake’a

Lake zastał w Basrze zator. Posiłki i zapasy przypływały szybciej, niż dało się je wysłać w górę rzeki, brakowało robotników, nabrzeży i magazynów, a większość terenu stała w błocie lub wodzie. Moberly podaje, że 21 stycznia w Basrze czekało około 10 tysięcy piechurów i 12 dział, których z braku parowców nie można było przewieźć na front. Jedną z pierwszych decyzji Lake’a była rozbudowa portu w Makil, w górę Szatt al-Arab od Basry: obwałowanie terenu przed powodzią, szerokie nabrzeże i nowe przystanie, przy których statki mogłyby cumować. Przyspieszono też budowę dróg i wałów przeciwpowodziowych, w tym wału długości około 14 kilometrów, z Makil niemal do Szuajby. Lake zwiedził szpitale w Basrze i ocenił, że służba zdrowia radzi sobie nie najgorzej w bardzo trudnych warunkach. Od pacjentów nie dowiedział się wtedy, jak źle traktowano rannych w górze rzeki. Zbadał też możliwość budowy kolei wzdłuż Tygrysu, ale same mosty na Eufracie wymagałyby pół roku pracy, więc na razie zamówił w Indiach tylko lekką kolejkę dla portu.

Komisja Mezopotamska zauważyła później, że jeśli ktokolwiek w Indiach mógł rozumieć trudności wojny w Mezopotamii, to właśnie Lake, który przez lata był szefem sztabu w Simli i codziennie miał do czynienia z tą kampanią. Przed komisją przyznał jednak otwarcie, że w pełni pojął skalę przeszkód dopiero wtedy, gdy objął dowództwo na miejscu. Wkrótce zmieniło się też kierownictwo całej kampanii. W lutym 1916 roku Komitet Wojenny w Londynie przyjął propozycję generała Williama Robertsona: odtąd instrukcje w sprawie działań w Mezopotamii wydawał szef Imperialnego Sztabu Generalnego, tak jak na innych frontach, a Indie pozostały tylko główną bazą wyprawy. Lake dowodził w Mezopotamii do sierpnia 1916 roku.