Frederick Maude

Generał porucznik sir Frederick Stanley Maude, w wojsku i w rodzinie nazywany po prostu Stanley Maude, był jednym z nielicznych brytyjskich dowódców wielkiej wojny, którzy przeszli do historii jako zwycięzcy kampanii. Objął dowództwo w Mezopotamii latem 1916 roku, kilka miesięcy po upokarzającej kapitulacji Al-Kutu, gdy wojsko było chore, źle zaopatrzone i zdemoralizowane. W ciągu pół roku zamienił je w sprawną armię, a zimą 1917 roku poprowadził ją do zwycięstw, które przyniosły Brytyjczykom Al-Kut i Bagdad. Dla rządu w Londynie, zmęczonego krwawymi i bezowocnymi ofensywami we Francji, zdobycie Bagdadu było jednym z niewielu wielkich sukcesów tamtej wiosny. Maude nie doczekał końca wojny: zmarł na cholerę w zdobytym mieście w listopadzie 1917 roku.

Przed wojną

Urodził się 24 czerwca 1864 roku w Gibraltarze jako najmłodsze dziecko oficera, późniejszego generała sir Fredericka Francisa Maude’a, który w wojnie krymskiej zdobył Krzyż Wiktorii. Część źródeł podaje 25 czerwca, ale jego biograf, generał Charles Callwell, pisze o 24 czerwca. Uczył się w Eton i w akademii wojskowej w Sandhurst, a w 1884 roku wstąpił do gwardyjskiego pułku Coldstream Guards. W 1885 roku walczył z mahdystami pod Suakinem w Sudanie, w latach 1895–1896 ukończył szkołę sztabu w Camberley, a za wojnę burską dostał Order Wybitnej Służby. Od 1901 roku był sekretarzem wojskowym gubernatora generalnego Kanady, lorda Minto, a potem kolejno zastępcą dowódcy swojego pułku, oficerem sztabu generalnego, zastępcą dyrektora w Ministerstwie Wojny i szefem sztabu 5 Dywizji. Callwell, który dobrze go znał, przyznawał, że Maude kochał musztrę i ceremoniał, a jego największą słabością było dążenie do skupiania wszystkiego we własnych rękach. W lipcu 1914 roku był pułkownikiem w wydziale wyszkolenia Ministerstwa Wojny, pracującym pod generałem Williamem Robertsonem, późniejszym szefem Imperialnego Sztabu Generalnego.

Francja i Gallipoli

Wojnę zaczął we Francji jako oficer sztabu III Korpusu w armii Johna Frencha. W październiku 1914 roku, w czasie walk pod La Bassée, dostał 14 Brygadę Piechoty 5 Dywizji, którą dowodził przez zimę w okopach Flandrii. W kwietniu 1915 roku pod St. Eloi został ranny. Po powrocie, w czerwcu, awansowano go na generała majora i wezwano do Anglii, by objął 33 Dywizję, jedną z nowych dywizji ochotniczej armii Kitchenera. Nie poprowadził jej jednak na front. W połowie sierpnia, gdy na Gallipoli załamała się ofensywa sierpniowa, wysłano go na półwysep, gdzie przejął przetrzebioną 13 Dywizję w rejonie zatoki Suvla.

Na Gallipoli Maude zasłynął przede wszystkim przy ewakuacji. W grudniu 1915 roku jego dywizja odpływała jako jedna z ostatnich spod Suvli, a potem przeniesiono ją na przylądek Helles. W ostatnią noc ewakuacji Helles, z 8 na 9 stycznia 1916 roku, barka przy plaży Gully osiadła na mieliźnie, a Maude sam poprowadził ostatnich 160 żołnierzy pieszo przez trzy kilometry na plażę W, skąd zdążyli odpłynąć. Maude nie chciał przy tym porzucić bagażu sztabu, który jego ludzie dociągnęli na plażę na noszach. Ktoś z obsługi plaży W ułożył tej nocy żartobliwy wierszyk, w którym generał Lawrence ponaglał: „Wskakuj do barki, Maude, i nie przejmuj się bagażem”.

Mezopotamia: od dywizji do armii

Na początku 1916 roku 13 Dywizję przerzucono z Egiptu do Mezopotamii, gdzie brytyjsko-indyjski korpus próbował przebić się do oblężonego Al-Kutu. Złożona z ochotników, weteranów Gallipoli, była główną siłą uderzeniową trzeciej próby odsieczy. 5 kwietnia zdobyła okopy w przesmyku Hanna i pod Fallahiją, ale kolejne natarcia pod Sannajjat i na prawym brzegu Tygrysu załamały się w błocie i powodzi. 29 kwietnia Al-Kut skapitulował. Przegrana nie zaszkodziła jednak reputacji Maude’a. 11 lipca objął po generale Gorringe’u dowództwo całego Korpusu Tygrysu, choć był jednym z najmłodszych rangą generałów majorów w Mezopotamii, a pod koniec sierpnia, z wyboru Robertsona, zastąpił chorego generała Percy’ego Lake’a na stanowisku naczelnego dowódcy. Nie znał Indii ani armii indyjskiej, która dawała większość jego żołnierzy, ale szybko zdobył ich zaufanie.

Jesień 1916 roku poświęcił porządkowaniu zaplecza. Rozbudowano port w Basrze, flotyllę statków rzecznych i kolejki polowe, poprawiono opiekę medyczną i zaopatrzenie, a cztery dywizje nad Tygrysem podzielono na dwa korpusy. Maude przeniósł swoją kwaterę z Basry bliżej frontu i często pokazywał się wśród żołnierzy. W Londynie obowiązywała polityka obronna: Robertson nie chciał nowych przygód w Mezopotamii i zakazywał operacji, które przyniosłyby duże straty bez odpowiedniego zysku. Historycy spierają się, czy Maude od początku planował marsz na Bagdad wbrew tym instrukcjom. Basil Liddell Hart twierdził, że świadomie lub nie je lekceważył, a David Woodward wskazuje, że Robertson sam zmienił zdanie i zgodził się na natarcie.

Al-Kut i Bagdad

W nocy z 13 na 14 grudnia 1916 roku Maude ruszył do ofensywy. Nie uderzał od czoła na tureckie okopy pod Sannajjat, które przez cały 1916 rok kosztowały Brytyjczyków tysiące ludzi. Zamiast tego metodycznie, okop po okopie, w deszczu i błocie, wypierał Turków z prawego brzegu Tygrysu, od zakola Chudajra po występ nad Szatt al-Hajj i zakole Dahra. Kosztowało to ponad 8 tysięcy ludzi, ale wyczerpało turecki XVIII Korpus. 23 lutego 1917 roku jego wojska sforsowały Tygrys pod Szumranem, a 24 lutego Turcy oddali bez walki Sannajjat i Al-Kut. Maude telegrafował trzeźwo, że samo miasto ma już tylko znaczenie sentymentalne, a ważniejsze jest rozbicie przeciwnika.

Brytyjczycy ruszyli w pościg, a 28 lutego Gabinet Wojenny pozwolił Maude’owi naciskać w kierunku Bagdadu. Turcy dowodzeni przez Halila Paszę mieli tylko część sił, bo ich XIII Korpus walczył w Persji. 7–10 marca Brytyjczycy sforsowali Dijalę i obeszli Turków na prawym brzegu Tygrysu, a rano 11 marca weszli do Bagdadu, który Halil opuścił nocą. Maude dostał gratulacje od króla Jerzego V i awans na stałego generała porucznika. 19 marca ogłosił mieszkańcom odezwę przygotowaną w Londynie, w której zapewniał, że brytyjskie armie przychodzą „nie jako zdobywcy czy wrogowie, lecz jako wyzwoliciele”. Później te słowa często przypominano z ironią.

Po zdobyciu Bagdadu Maude musiał zabezpieczyć miasto przed powodzią i przed Turkami, którzy wciąż mieli wojska na północy i wschodzie. Liczył na współdziałanie z Rosjanami generała Baratowa, ale rozprzężona po rewolucji armia rosyjska dała mu niewiele. W kwietniu jego wojska wygrały ciężkie walki pod Istabulat i zajęły Samarrę. Latem upał wstrzymał działania, a lipcowy wypad na Ramadi, podjęty wbrew pierwotnym wątpliwościom samego Maude’a, skończył się porażką i ciężkimi stratami od udarów. Jesienią Maude uderzył znowu: pod koniec września generał Brooking zdobył Ramadi, w październiku zajęto wzgórza Dżabal Hamrin nad Dijalą, a na początku listopada bitwa pod Tikritem przyniosła Brytyjczykom tę ważną bazę nad Tygrysem.

Śmierć

14 listopada 1917 roku Maude zabrał amerykańską dziennikarkę Eleanor Franklin Egan na przedstawienie w jednej ze szkół żydowskich w Bagdadzie, przygotowane na jego cześć. Podano kawę, którą pił z mlekiem. 16 listopada zachorował, a lekarze rozpoznali cholerę w ciężkiej postaci. Swój sztab kazał zaszczepić, ale sam odmawiał szczepienia, przekonany, że w jego wieku jest odporny. Zmarł 18 listopada wieczorem. Konsultant medyczny armii, pułkownik William Willcox, uznał za najbardziej prawdopodobne, że zaraził się mlekiem, i stanowczo odrzucał pogłoski o otruciu. Według często powtarzanej relacji Maude zmarł w tym samym domu, w którym w kwietniu 1916 roku umarł niemiecki feldmarszałek Colmar von der Goltz. Pochowano go 19 listopada na cmentarzu wojskowym za Bramą Północną Bagdadu, a dowództwo objął generał William Marshall. Parlament przyznał wdowie 25 tysięcy funtów. W 1923 roku w Bagdadzie odsłonięto jego pomnik konny, który w 1958 roku zburzyli uczestnicy rewolucji.

Ocena

Brytyjska historia oficjalna pisze, że nazwisko Maude’a stało się synonimem sukcesu, a jego śmierć uznano w całym imperium za nieszczęście narodowe. Żołnierze cenili go za troskę o ich warunki, osobistą odwagę i hojne uznanie dla ich pracy. Callwell nazywał jego kampanię arcydziełem i porównywał go z Napoleonem. Większość historyków docenia przede wszystkim to, że zrozumiał, iż w Mezopotamii wojnę wygrywa się na zapleczu, i że nie rzucił armii do natarcia, zanim nie była na nie gotowa.

Nie brakuje jednak zastrzeżeń. Ten sam Callwell i historia oficjalna wytykają mu skłonność do zajmowania się szczegółami, które powinien zostawić podwładnym, i nieufność wobec nich. Rzadko zdradzał komukolwiek swoje plany, a po jego śmierci nie znaleziono zapisków o zamiarach na przyszłość. Krytycy zarzucają mu też ostrożność w pościgach, która pozwalała Turkom wymykać się z okrążenia, oraz drogie, metodyczne natarcia zimy 1916–1917. Trzeba też pamiętać, że zwyciężał w innych warunkach niż poprzednicy: miał przewagę liczebną, sprawne zaplecze i przeciwnika osłabionego wyprawą do Persji. Mimo to dla Brytyjczyków pozostał dowódcą, który zmazał hańbę Al-Kutu.