Trzecia próba odsieczy Al-Kutu

Trzecia próba odsieczy była ostatnią szansą dla dywizji generała Charlesa Townshenda, oblężonej w Al-Kucie nad Tygrysem od grudnia 1915 roku. Po klęsce pod Dudżajlą w marcu brytyjsko-indyjski Korpus Tygrysu, którym dowodził teraz generał George Gorringe, dostał świeżą 13 Dywizję, weteranów Gallipoli. 5 kwietnia 1916 roku zdobył opuszczone przez Turków okopy w przesmyku Hanna, a wieczorem pozycję pod Fallahiją. Następna linia turecka, pod Sannajjat, między rzeką a bagnem, oparła się trzem natarciom: 6, 9 i 22 kwietnia. Na prawym brzegu Brytyjczycy zajęli 17 kwietnia Bajt Isa, ale w nocy odpierali gwałtowny turecki kontratak. Przez cały czas walczyli także z wezbranym Tygrysem i wiatrem, który pędził na ich okopy wodę z bagien. Wieczorem 24 kwietnia statek Julnar spróbował przewieźć do miasta żywność, ale utknął pod Makasis. Pięć dni później Al-Kut skapitulował.

Nazwa i daty

Brytyjska historia oficjalna (Moberly, The Campaign in Mesopotamia, tom II) opisuje te walki jako trzecią i ostatnią próbę odsieczy Al-Kutu (the last attempt at relief), z bitwami pod Hanną i Fallahiją, Sannajjat i Bajt Isa. Gorringe zamierzał ruszyć 1 kwietnia, ale ulewa, która zaczęła się w nocy z 31 marca na 1 kwietnia i trwała do 2 kwietnia, przesunęła natarcie na 5 kwietnia. Ten dzień przyjmujemy jako początek bitwy. Za jej koniec uznajemy 24 kwietnia, gdy wieczorem z Fallahii wypłynął Julnar. Statek osiadł pod Makasis już w nocy z 24 na 25 kwietnia. Ostatnie natarcie lądowe, na Sannajjat, odbyło się 22 kwietnia, a według historii oficjalnej tego samego dnia Gorringe uznał, że w czasie, jaki zostawiał Townshendowi głód, dalsze ataki nie mają szans.

Tło

Po Dudżajli Townshend twierdził, że po kolejnym zmniejszeniu racji wytrzyma do 15 kwietnia. Gorringe miał więc kilka tygodni na przygotowanie nowego natarcia. 14 i 15 marca przyszły największe wezbrania Tygrysu. Woda zalewała okopy obu stron, przerywała drogi i groziła przerwaniem wałów, które trzeba było bez przerwy naprawiać. Gorringe zrezygnował z obejścia tureckiej pozycji Es-Sinn na prawym brzegu, bo ta droga okazała się bardziej narażona na celowe zalanie przez Turków, niż sądzono. Postanowił najpierw zdobyć Hannę, potem Sannajjat na lewym brzegu, a dopiero na koniec uderzyć na Es-Sinn. Saperzy podchodzili tymczasem do Hanny rowami, a do 28 marca zbliżyli się do tureckich okopów na około 140 metrów.

Do 24 marca do Szejk Saad dotarła prawie cała piechota 13 Dywizji generała majora Fredericka Stanleya Maude’a, ściągniętej z Egiptu po ewakuacji Gallipoli. Jej wozy taborowe utknęły jednak w powodzi, a brak statków rzecznych znowu ograniczał wszystko. 2 kwietnia sztab w Basrze przypomniał Gorringe’owi, że na froncie ma żywności tylko na siedem lub osiem dni, więc kolumny z działami, kawalerią i taborami, które szły drogą w górę rzeki, trzeba było zatrzymać w Al-Amarze. Na początku kwietnia Gorringe miał według historii oficjalnej nieco ponad 30 tysięcy piechurów i 127 dział, osiem samolotów, trzy wodnosamoloty i pięć okrętów rzecznych. Wiele batalionów było jednak słabych, złożonych z rekrutów i uzupełnień dla oddziałów zamkniętych w Al-Kucie, a brakowało doświadczonych oficerów i podoficerów.

Brytyjczycy oceniali siły tureckie nad Tygrysem na około 30 tysięcy piechurów i 88 dział. Według Moberly’ego w rzeczywistości było ich około 20 tysięcy, w pięciu dywizjach. Wojskami osmańskimi pod Al-Kutem dowodził Halil Bej (Halil Kut), a całą 6 Armią feldmarszałek Colmar von der Goltz. Według tureckich opracowań pozycji na prawym brzegu bronił XIII Korpus Alego İhsana Beja. Na lewym brzegu Turcy mieli w wąskim przesmyku między Tygrysem a bagnem Suwaikija kolejne linie okopów: pod Hanną, pod Fallahiją i pod Sannajjat, każdą kilka kilometrów za poprzednią.

Hanna i Fallahija (5 kwietnia)

O 4.55 rano 5 kwietnia, przed wschodem słońca i bez przygotowania artyleryjskiego, 13 Dywizja ruszyła na okopy pod Hanną. Pierwsza i druga linia padły niemal bez oporu, a do siódmej Brytyjczycy zajęli wszystkie pięć. Turcy wycofali się w nocy, zostawiając tylko niewielką straż tylną z karabinami maszynowymi. Jeńcy mówili, że do odwrotu zmusiła ich woda. Na prawym brzegu 3 Dywizja generała Henry’ego Keary’ego zajęła przed południem opuszczoną pozycję Abu Rumman. Gorringe chciał nie dać Turkom chwili wytchnienia. Natarcie na Fallahiję, zaplanowane na południe, przełożono jednak ze względu na upał, miraż i odkryty teren na wieczór. O 19.35 38 i 39 Brygada ruszyły do szturmu i do zmroku zdobyły pozycję, której według Brytyjczyków broniły tylko trzy bataliony. 13 Dywizja straciła tego dnia 1868 ludzi, w większości pod Fallahiją.

Sannajjat (6–9 kwietnia)

Jeszcze tej samej nocy Gorringe rzucił na Sannajjat 7 Dywizję generała George’a Younghusbanda. Jej brygady, opóźnione przez oddziały 13 Dywizji schodzące z pola walki i kręte tureckie okopy pod Fallahiją, nie zdążyły podejść pod osłoną ciemności. Odległość okazała się o ponad półtora kilometra większa, niż sądzono. O świcie 6 kwietnia 28 i 19 Brygada szły przez otwartą równinę i wciąż nie widziały tureckich okopów, gdy spadł na nie ogień karabinów maszynowych i dział z obu brzegów rzeki. Natarcie utknęło kilkaset metrów przed pozycją. Brygady straciły 1168 ludzi. Wiatr pędził tymczasem wodę bagna Suwaikija na brytyjskie okopy, a Tygrys wezbrał ponad najwyższy poziom tego roku, więc Gorringe musiał odwołać nocne natarcie.

Przez dwie kolejne noce 7 Dywizja przesuwała okopy bliżej Turków. Rozpoznanie wykazało, że bagno da się przejść w bród, ale Gorringe uznał obejście za zbyt ryzykowne. 9 kwietnia o 4.20 rano 13 Dywizja ruszyła po ciemku na Sannajjat. Gdy nad tureckimi okopami wzbiły się flary i spadł ogień, część zmarzniętych, długo leżących w gotowości żołnierzy cofnęła się i pociągnęła za sobą kolejne fale. Pierwsza linia wdarła się do tureckich okopów, ale bez wsparcia została wyparta granatami. Dywizja straciła 1807 ludzi. Według Townshenda Halil przyznał mu później, że atak upadł tylko z braku wsparcia.

Bajt Isa (12–19 kwietnia)

Generał Percy Lake, dowódca wojsk w Mezopotamii, uznał, że szybszą drogę do Al-Kutu daje teraz prawy brzeg. 10 kwietnia zapytał Townshenda, czy wytrzyma dłużej. Townshend znów zmniejszył racje i obiecał wytrzymać do 21 kwietnia, a 14 kwietnia, po zapowiedzi zrzutów z samolotów, do 29 kwietnia. Od 15 kwietnia lotnicy zrzucali do miasta żywność. Na prawym brzegu Turcy przecięli wały rzeki i zalali przedpole. 12 kwietnia brygady 3 Dywizji brnęły w wodzie po kolana i zepchnęły tureckie placówki, tracąc ponad 400 ludzi. 17 kwietnia rano 7 i 9 Brygada zdobyły główną pozycję pod Bajt Isa, zabijając około 300 Turków i biorąc do niewoli około 180.

Wieczorem Turcy kontratakowali z zachodu i południowego zachodu co najmniej dwunastoma batalionami, w tym ośmioma z 2 Dywizji. Rozbili 9 Brygadę i odzyskali część utraconego terenu, ale do świtu 18 kwietnia ich kolejne natarcia rozbiły się o 8 Brygadę. Brytyjczycy stracili w tych dniach około 1600 ludzi i 15 karabinów maszynowych. Gorringe ocenił straty tureckie na 4–5 tysięcy. Moberly zauważa, że choć kontratak był taktyczną porażką Turków, w praktyce zatrzymał brytyjskie postępy na prawym brzegu. 19 kwietnia 13 Dywizja próbowała iść dalej przez zalany teren i straciła ponad 600 ludzi, niewiele zyskując. Tego samego dnia w Bagdadzie zmarł Goltz.

Ostatni atak na Sannajjat (22 kwietnia)

Lake i Gorringe uznali, że Turcy osłabili załogę Sannajjat, by wzmocnić prawy brzeg. Natarcie zaplanowane na 20 kwietnia trzeba było przełożyć, bo wiatr znowu zalał okopy. Rano 22 kwietnia 7 Dywizja ruszyła na wąskim froncie przez błoto i wodę, w wielu miejscach do kolan. Batalion złożony z resztek Black Watch i Seaforth Highlanders oraz 92 Pułk Pendżabski wdarły się do pierwszej i drugiej linii tureckiej, walcząc w błocie, często bez możliwości użycia karabinów. Tureckie kontrataki zepchnęły ich z powrotem. Dywizja straciła 1283 ludzi. Wieczorem Lake meldował do Indii i Londynu, że od 5 kwietnia Korpus Tygrysu stracił 9700 ludzi, jedną czwartą sił, i stoi wciąż około 19 kilometrów od Al-Kutu na prawym brzegu i 24 kilometry na lewym. Gorringe uznał, że jego żołnierze doszli do kresu sił.

Julnar (24 kwietnia)

Została ostatnia, desperacka próba dostarczenia żywności rzeką. Parowiec Julnar, opancerzony i ogołocony z drewnianych części, wiózł 270 ton zapasów. Dowodził nim porucznik Humphrey Firman, a zastępcą był komandor podporucznik Charles Cowley, znawca rzeki z kompanii żeglugowej Lynch. Wieczorem 24 kwietnia (według Moberly’ego o 19, według Newbolta o 20) statek wypłynął z Fallahii, a brytyjska artyleria i karabiny maszynowe próbowały zagłuszyć jego silniki. Przeszedł pod ogniem obok Sannajjat i Es-Sinn, ale pod Makasis pocisk trafił w mostek i zabił Firmana. Kilka minut później Julnar zaczepił o linę rozciągniętą w poprzek rzeki, osiadł na mieliźnie i musiał się poddać. Cowley zginął w niewoli w niejasnych okolicznościach. Obaj otrzymali pośmiertnie Krzyż Wiktorii.

Straty

Według historii oficjalnej Korpus Tygrysu stracił od 5 do 22 kwietnia około 9700 ludzi, a przez niespełna cztery miesiące walk o odsiecz, od stycznia do kwietnia, ponad 23 tysiące. Część opracowań podaje dla wszystkich prób odsieczy około 30 tysięcy zabitych i rannych. Niektóre bataliony przestały praktycznie istnieć: pod koniec kwietnia z pierwotnych 842 żołnierzy 2 Batalionu Black Watch zostało 48. Pełnych danych o stratach tureckich brak. Sam Gorringe szacował je w nocnym kontrataku pod Bajt Isa na 4–5 tysięcy. Straty osmańskie podczas całego oblężenia ocenia się zwykle na około 10 tysięcy.

Znaczenie

Klęska trzeciej próby przesądziła los Al-Kutu. 26 kwietnia Lake polecił Townshendowi rozpocząć rokowania, a 29 kwietnia garnizon skapitulował. Moberly pisze o długiej walce Korpusu Tygrysu z przeciwnościami natury i niepowodzeniami w boju. Powodzie, wiatr i deszcz wielokrotnie psuły brytyjskie plany, a brak statków nie pozwolił w porę zebrać wszystkich sił. Tureccy żołnierze wielokrotnie bronili się i kontratakowali z dużą odwagą, a ich dowódcy umiejętnie wykorzystali wodę, zalewając przedpola. Doświadczenie tych tygodni stało się podstawą reform, które przeprowadził Maude, gdy w sierpniu 1916 roku objął dowództwo w Mezopotamii.