Halil Kut

Halil, w czasie wielkiej wojny najpierw Halil Bej, potem Halil Pasza, a od 1934 roku Halil Kut, był jednym z „politycznych żołnierzy” Komitetu Jedności i Postępu, którzy dzięki rewolucji młodotureckiej i pokrewieństwu z możnymi szybko doszli do najwyższych stanowisk. Był młodszym bratem ojca ministra wojny Envera Paszy, choć od bratanka młodszym o rok. Do historii przeszedł jako zwycięzca spod Al-Kutu, gdzie w kwietniu 1916 roku przyjął kapitulację ponad 13 tysięcy brytyjskich i indyjskich żołnierzy generała Charlesa Townshenda. Rok później oddał Brytyjczykom Bagdad, a w 1918 roku dowodził wojskami, które zdobyły Baku. Historycy zaliczają go zarazem do sprawców ludobójstwa Ormian, czego on sam w swoich wspomnieniach nie ukrywał.

Przed wojną

Urodził się w Konstantynopolu. Większość biografii podaje rok 1882, część 1881. Data dzienna, 22 listopada, pojawia się tylko w niektórych opracowaniach i jest niepewna. Ukończył szkołę sztabu generalnego (według większości źródeł w 1905 roku), a potem przez trzy lata służył w 3 Armii w Macedonii. Tam wstąpił do tajnego Komitetu Jedności i Postępu. Po rewolucji 1908 roku komitet wysłał go do Persji, gdzie miał wspierać ruch konstytucyjny przeciw szachowi. Po kontrrewolucji z kwietnia 1909 roku wrócił do stolicy i służył w gwardii, a potem dowodził ruchomymi oddziałami żandarmerii w okolicach Salonik, ścigając bandy. W wojnie z Włochami należał do grupy młodych oficerów, którzy organizowali w Libii opór Arabów, a w czasie wojen bałkańskich dowodził oddziałem w Tracji. Krótko stał na czele pułku żandarmerii w Wanie. Historycy zwracają uwagę, że przed wojną znał przede wszystkim walkę z partyzantami, a dowodzenie dużymi jednostkami w polu było mu obce. W 1914 roku był komendantem wojskowym Konstantynopola.

1915: Persja i Bitlis

Po klęsce pod Sarykamyszem Enver szukał na Kaukazie sukcesu, który przyćmiłby porażkę. W styczniu 1915 roku powierzył stryjowi dowództwo na pograniczu perskiego Azerbejdżanu. Halil dotarł do Diyarbakıru w połowie stycznia i zebrał tzw. 1 Korpus Ekspedycyjny: 36 Dywizję, nowe oddziały straży granicznej i żandarmerii oraz kilka tysięcy konnych Kurdów. Miał wyprzeć Rosjan z północnej Persji, poruszyć tamtejszych muzułmanów i zagrozić od południa rosyjskiemu frontowi na Kaukazie. W kwietniu jego wojska obeszły od południa jezioro Wan, a 16 kwietnia doszły do Urmii. Pod Dilmanem Halil natknął się na rosyjski oddział generała Nazarbekowa i 1 maja przegrał bitwę. Według historyków W.E.D. Allena i Paula Muratoffa zostawił na polu blisko tysiąc zabitych. Kurdowie się rozbiegli, a Halil wycofał się przez granicę. Ominął Wan, gdzie od 20 kwietnia bronili się Ormianie, i odszedł w stronę Bitlisu. Latem, według Allena i Muratoffa, poparł plan niemieckiego majora Guse, który doprowadził do udanego tureckiego kontruderzenia na rosyjski IV Korpus Kaukaski pod Malazgirtem.

Z wyprawą perską i z walkami nad jeziorem Wan wiąże się najcięższe oskarżenie wobec Halila. Niemiecki wicekonsul w Erzurumie Max Erwin von Scheubner-Richter donosił, że w czasie kampanii w północnej Persji wymordowano ormiańskie i asyryjskie bataliony robotnicze z jego wojsk, a ludność ormiańską, asyryjską i perską wypędzono. Turecki oficer z korpusu Halila zeznał później, że jego dowódca kazał bez litości wymordować całą ludność ormiańską, mężczyzn, kobiety i dzieci, w rejonach Bitlisu, Muşu i Bayazıtu, a wiele ofiar pogrzebano żywcem. Historycy ludobójstwa, m.in. Vahakn Dadrian, David Gaunt i Ben Kiernan, zaliczają go do głównych wykonawców rzezi we wschodniej Anatolii. Wydarzenia w Urmii i na równinie Salmas wiążą się też z ludobójstwem Asyryjczyków.

Ktezyfon i Al-Kut

Jesienią 1915 roku Halil dostał rozkaz przejścia z Bitlisu do Iraku, gdzie Brytyjczycy szli w górę Tygrysu na Bagdad. Według brytyjskiego wywiadu jego wojska wyruszyły około połowy października. Halil dotarł na front 25 listopada, gdy bitwa pod Ktezyfonem dobiegała końca, i objął XVIII Korpus. Bitwę wygrał Nureddin Bej, ale Halil wziął udział w pościgu za cofającym się Townshendem i w okrążeniu jego dywizji w Al-Kucie. Całą 6 Armią dowodził od grudnia niemiecki feldmarszałek Colmar von der Goltz.

Na początku stycznia 1916 roku, gdy nadciągała brytyjska odsiecz, Halil zastąpił Nureddina na czele wojsk nad Tygrysem. Według tureckich opracowań formalny rozkaz Envera nosił datę 20 stycznia, ale Brytyjczycy odczuli zmianę już po bitwie pod Szejk Saad. Brytyjska historia oficjalna przypuszcza, że to Halil zatrzymał odwrót i kazał okopać się nad strumieniem Wadi. Przez następne trzy miesiące jego wojska odpierały kolejne próby odsieczy: nad Wadi, w przesmyku Hanna, pod Dudżajlą, gdzie 8 marca w porę przerzucił odwody na zagrożone skrzydło, i w kwietniu w trzeciej próbie odsieczy. 10 marca wezwał Townshenda do kapitulacji, ale ten odmówił.

19 kwietnia zmarł Goltz i Halil objął dowództwo całej 6 Armii. Dziesięć dni później Al-Kut się poddał. Townshend próbował wynegocjować wypuszczenie garnizonu w zamian za działa i pieniądze, a Halil, uprzejmy w rozmowie na pokładzie motorówki, był według niemieckich relacji skłonny do ustępstw. Decydował jednak Enver, który zażądał bezwarunkowej kapitulacji. 29 kwietnia do niewoli poszło ponad 13 tysięcy ludzi. Halil nie krył złości, że Brytyjczycy zniszczyli przed poddaniem się działa. Za zwycięstwo awansowano go na generała (mirliva), czyli paszę, i mianowano gubernatorem Bagdadu, gdzie nową ulicę nazwano jego imieniem. Tragiczny los jeńców, z których według brytyjskiej historii oficjalnej ponad 4 tysiące zmarło w marszu do Anatolii i w obozach, obciążył całe osmańskie dowództwo. Historycy przypisują go raczej skrajnemu zaniedbaniu niż zamierzonej polityce.

Utrata Bagdadu

Zwycięstwo pod Al-Kutem, jak pisał później niemiecki generał Otto Liman von Sanders, tak wbiło Halila w dumę, że przestał słuchać niemieckich rad. Na naradzie w Bagdadzie w maju 1916 roku Enver, Halil i niemiecki generał Otto von Lossow postanowili zamiast ścigać pobitych Brytyjczyków posłać XIII Korpus Alego İhsana do zachodniej Persji. Turcy odbili Kermanszah i Hamadan, ale nad Tygrysem został słaby XVIII Korpus. Turecki oficer Muhammad Amin, który był w sztabie Halila, zarzucał mu później, że przez siedem miesięcy lekceważył brytyjskie przygotowania, zapewniał Konstantynopol, że przeciwnik jest zdemoralizowany i niezdolny do natarcia, i za późno wezwał korpus z Persji.

W grudniu 1916 roku generał Frederick Stanley Maude ruszył do ofensywy. Halil długo kazał trzymać się prawego brzegu Tygrysu. Gdy 23 lutego 1917 roku Brytyjczycy sforsowali rzekę pod Szumranem, nakazał odwrót spod Sannajjat i Al-Kutu, a 26 lutego wrócił do Bagdadu. Enver kazał mu bronić miasta, a Halil, jak pisze brytyjska historia oficjalna, wahał się i niewiele przygotował. Wieczorem 10 marca na naradzie w pawilonie Char chciał przyjąć bitwę, bo oddanie Bagdadu bez walki uważał za hańbę, ale dowódcy korpusu i dywizji przekonali go, że grozi to utratą całego wojska. Po dziesięciu minutach namysłu zgodził się na odwrót, a rano 11 marca Brytyjczycy weszli do miasta. Pod koniec marca Halil próbował jeszcze uderzyć na prawe skrzydło Brytyjczyków nad Dijalą, ale pojawienie się Rosjan pod Chanakinem przekreśliło ten plan. Mimo to zachował dowództwo 6 Armii do końca czerwca 1918 roku, a jego wojska cofały się dalej w górę Tygrysu i Eufratu.

1918: Kaukaz i Baku

Po rozpadzie armii rosyjskiej Enver skierował na Kaukaz najlepsze siły i najbliższych ludzi. 29 czerwca 1918 roku Halil objął dowództwo Grupy Armii Wschód, której podlegały wojska osmańskie na Kaukazie i Kaukaska Armia Islamu jego bratanka Nuriego. Według Allena i Muratoffa był wściekły na Niemców, którzy wzięli w opiekę Gruzję. Latem, na spotkaniu z ormiańskimi politykami w Erywaniu, miał według relacji przytaczanych przez historyków zagrozić, że jeśli Ormianie znów wystąpią przeciw Turkom, nie zostawi przy życiu żadnego z nich. 15 września wojska turecko-azerskie zdobyły Baku, a w mieście doszło do rzezi Ormian. 16 września Halil przyjął w Baku defiladę. Awansowany na generała dywizji (ferik), dowodził grupą armii do 21 października, gdy po rozejmie w Mudros Turcy szykowali się do opuszczenia Zakaukazia.

Po wojnie

W 1919 roku został aresztowany w okupowanym Konstantynopolu jako podejrzany o zbrodnie na Ormianach, ale zbiegł z więzienia wojskowego Bekirağa i przedostał się do Anatolii. Spotkał się z Mustafą Kemalem, który wysłał go do Moskwy. Halil pośredniczył w kontaktach ruchu narodowego z bolszewikami i przywiózł do Anatolii część sowieckiej pomocy w złocie. Władze w Ankarze nie pozwoliły mu jednak zostać w kraju, więc Halil wyjechał do Rosji, a potem do Berlina. Wrócił po proklamowaniu republiki i w 1923 roku przeszedł w stan spoczynku. W 1934 roku, przy wprowadzaniu nazwisk, przyjął nazwisko Kut na pamiątkę swojego zwycięstwa. W polityce już nie uczestniczył. Zmarł w Stambule 20 sierpnia 1957 roku (niektóre źródła podają 4 sierpnia). Jego wspomnienia ukazały się w 1972 roku pod tytułem „Bitmeyen Savaş” („Niekończąca się wojna”).

Ocena

W Turcji Halil Kut jest pamiętany jako „bohater Al-Kutu”, autor jednego z dwóch wielkich zwycięstw osmańskich w tej wojnie, obok Dardaneli. Historycy wojskowi oceniają go chłodniej. Pod Al-Kutem odziedziczył oblężenie po Nureddinie i Goltzu, a sam okazał się raczej sprawnym obrońcą niż wodzem. Autor jego biogramu w międzynarodowej encyklopedii 1914-1918-online zauważa, że zwykle pozwalał swoim dowódcom cofać się pod ogniem. Zarzuca mu się też pychę po zwycięstwie, zgodę na wyprawę do Persji w chwili, gdy Brytyjczycy odbudowywali siły nad Tygrysem, i niezdecydowanie w obronie Bagdadu. Część winy spada przy tym na Envera, który wydawał mu rozkazy z daleka i zabierał wojska na inne fronty.

Poza Turcją jego imię łączy się przede wszystkim ze zbrodniami na Ormianach i Asyryjczykach w latach 1915 i 1918. W swoich wspomnieniach Halil pisał, że zabił „mniej więcej” 300 tysięcy Ormian, i tłumaczył to zdradą, którą przypisywał narodowi ormiańskiemu. Historycy traktują te słowa jako przyznanie się do udziału w ludobójstwie, choć samych liczb nie da się sprawdzić.