Nureddin Pasza

Nureddin, w czasie wielkiej wojny jeszcze pułkownik, czyli Nureddin Bej, a od 1918 roku Nureddin Pasza, zwany w Turcji „Brodatym” (Sakallı), dowodził wojskami osmańskimi w Iraku przez najważniejsze pół roku tamtejszej kampanii. We wrześniu 1915 roku przegrał z Brytyjczykami pod Al-Kutem, ale w listopadzie pod Ktezyfonem zatrzymał marsz dywizji generała Townshenda na Bagdad, a potem zamknął ją w Al-Kucie. To oblężenie skończyło się w kwietniu 1916 roku jedną z najbardziej upokarzających kapitulacji w dziejach armii brytyjskiej, choć Nureddina nie było już wtedy pod miastem. Po wojnie należał do czołowych dowódców tureckiego ruchu narodowego. Jego nazwisko wiąże się też z brutalnymi represjami wobec Greków i Kurdów oraz z lińczem metropolity Smyrny w 1922 roku.

Przed wojną

Urodził się w 1873 roku w Bursie, jako syn marszałka İbrahima Paszy, wysokiego dowódcy armii osmańskiej. Na nagrobku podano rok 1872, a tureckie biografie wymieniają też datę dzienną 17 lipca 1873 roku. W 1893 roku ukończył szkołę wojenną w Konstantynopolu, ale w odróżnieniu od większości wyższych dowódców swojego pokolenia nie przeszedł przez akademię sztabu generalnego. Znał arabski, francuski, niemiecki i rosyjski. W wojnie z Grecją w 1897 roku był adiutantem naczelnego wodza Edhema Paszy, potem adiutantem sułtana Abdülhamida II. Walczył z partyzantami w Macedonii, a przed rewolucją 1908 roku wstąpił do Komitetu Jedności i Postępu, wbrew ostrzeżeniom ojca.

Kariera nie szła gładko. W 1909 roku, przy czystce w korpusie oficerskim, zdegradowano go z pułkownika do majora. Odbudowywał pozycję, walcząc z powstańcami w Jemenie, a w 1913 roku wrócił stamtąd z pułkiem na ostatnią fazę wojny bałkańskiej. Służył potem w oddziale wzorcowym tworzonym z pomocą niemieckiej misji wojskowej generała Ottona Limana von Sandersa. Wiosną 1914 roku objął 4 Dywizję.

1915: Irak

Wiosną 1915 roku front w Iraku był w złym stanie. W listopadzie 1914 roku Brytyjczycy i Hindusi zajęli Basrę, a w kwietniu 1915 roku osmański dowódca w Iraku Süleyman Askerî przegrał bitwę pod Szuajbą i odebrał sobie życie. 20 kwietnia na jego miejsce mianowano Nureddina, który objął także władzę gubernatora prowincji Bagdad i Basra. Do Iraku dotarł w czerwcu. Zastał armię rozbitą, złożoną w dużej części z arabskich żołnierzy niepewnej wartości, i bez widoków na posiłki, bo wszystko, co imperium miało, pochłaniały Dardanele i Kaukaz. Brytyjczycy szli tymczasem w górę rzek. W czerwcu zajęli Al-Amarę nad Tygrysem, a w lipcu An-Nasirijję nad Eufratem.

Nureddin postanowił zatrzymać ich na Tygrysie przed Al-Kutem. Przez kilka miesięcy budował tam pozycję w poprzek rzeki, na wałach dawnego kanału, którą Brytyjczycy uznali za najsilniejszą w całej kampanii. Generał Charles Townshend nie zaatakował jej jednak od frontu. 26–28 września 1915 roku w pierwszej bitwie pod Al-Kutem pozorował natarcie wzdłuż rzeki, a główne siły przerzucił na drugi brzeg i obszedł tureckie lewe skrzydło przez mokradła. Według brytyjskiej historii oficjalnej kilku zbiegłych sipajów zdradziło Turkom prawdziwy plan, ale Nureddin uznał to za podstęp. Bitwę przegrał, stracił według Brytyjczyków około 4 tysięcy ludzi i 14 dział, ale w nocy sprawnie wyprowadził armię, zanim pułapka się zamknęła. Brytyjczycy weszli do Al-Kutu bez walki, lecz przeciwnika nie zniszczyli.

Ktezyfon

Nureddin cofnął się pod Ktezyfon, około 35 kilometrów od Bagdadu, i przez siedem tygodni umacniał tam nową pozycję. Tym razem nadeszły posiłki: dwie nowe dywizje, w tym 51 Dywizja złożona z anatolijskich Turków, najlepsza w armii. Brytyjczycy o niej nie wiedzieli. Gdy 22 listopada Townshend uderzył, miał niespełna 14 tysięcy żołnierzy przeciw około 18 tysiącom tureckiej piechoty. W pierwszym dniu bitwy pod Ktezyfonem Brytyjczycy zdobyli pierwszą linię okopów, ale Nureddin rzucił do kontrataku swój ostatni odwód i odebrał im część zdobyczy. Obie strony poniosły straszne straty. W tureckim sztabie panowało przygnębienie, a w nocy na 25 listopada Nureddin, zwiedziony meldunkiem o rzekomym obejściu, kazał całej armii cofać się nad Dijalę. Gdy okazało się, że Brytyjczycy nie nacierają, zawrócił. Brytyjska historia oficjalna zauważa, że obaj dowódcy podejmowali ważne decyzje na podstawie fałszywych informacji, a Nureddin najpierw wycofał się bez potrzeby, a potem wrócił tylko dlatego, że odszedł przeciwnik.

Zwycięzcą okazał się jednak on. Townshend, który stracił około jednej trzeciej wojska, zaczął odwrót, a Nureddin ruszył w pościg. 1 grudnia pod Umm at-Tubul jego armia natknęła się na brytyjski obóz i w zamieszaniu część wojsk rzuciła się do ucieczki, ale Brytyjczycy nie mogli tego wykorzystać. 3 grudnia Townshend dotarł do Al-Kutu i postanowił się bronić. Zwycięstwo pod Ktezyfonem bywa przypisywane feldmarszałkowi Colmarowi von der Goltzowi, mianowanemu dowódcą osmańskiej 6 Armii w Iraku, ale niemiecki feldmarszałek był wtedy jeszcze w drodze. Bitwę stoczył i wygrał Nureddin.

Oblężenie Al-Kutu

7 grudnia wojska Nureddina otoczyły Al-Kut, a on sam wezwał Townshenda do kapitulacji. Przekonany, że w mieście została tylko część Brytyjczyków, próbował wziąć je szturmem, ale kolejne natarcia załamały się w ogniu. 12 grudnia przybył do jego kwatery Goltz, zakazał dalszych szturmów i postanowił wziąć miasto głodem. Nureddin nie pogodził się z tym. Według niemieckiego oficera ze sztabu Goltza, gdy feldmarszałek wyjechał do Persji, Nureddin wbrew jego wyraźnym rozkazom rzucił w Wigilię świeżą 52 Dywizję na fort w północnym rogu obrony. Szturm kosztował Turków według jeńców co najmniej 2 tysiące ludzi i był ostatnią próbą zdobycia miasta siłą.

Na początku stycznia 1916 roku nadciągnęła brytyjska odsiecz. Nureddin, znów pod nieobecność Goltza, zostawił pod Al-Kutem niewielkie siły, a resztę wysłał w dół rzeki. Pod Szejk Saad jego wojska przez trzy dni zadawały Brytyjczykom ciężkie straty, a potem wycofały się w porządku. Na tym skończyła się jego kampania. Około 10 stycznia dowództwo wojsk nad Tygrysem przejął Halil Bej, stryj ministra wojny Envera Paszy. Według tureckich opracowań formalny rozkaz Envera nosił datę 20 stycznia. To Halil przyjął pod koniec kwietnia kapitulację Al-Kutu i to on przeszedł do historii z przydomkiem „Kut”.

Dalsza wojna

Nureddina przeniesiono na Kaukaz, gdzie według tureckich źródeł objął IX Korpus. Jesienią 1916 roku powierzono mu obronę zachodniego wybrzeża Anatolii, w rejonie Muğli i Antalyi, i nowo tworzony XXI Korpus z kwaterą w Aydın. Odcinek ten był zagrożony co najwyżej rajdami floty sprzymierzonych, więc do końca wojny Nureddin nie brał już udziału w wielkich bitwach. W 1918 roku awansował na generała, czyli paszę. Po rozejmie w Mudros dowodził korpusem w Smyrnie i był gubernatorem prowincji Aydın. Popierał lokalne komitety obrony przed podziałem kraju, a wiosną 1919 roku, pod naciskiem sprzymierzonych, został odwołany. Kilka tygodni później do Smyrny wkroczyli Grecy.

Po wojnie

W 1920 roku przyłączył się do ruchu narodowego Mustafy Kemala. Jako dowódca Armii Centralnej w Amasyi krwawo stłumił w 1921 roku bunt kurdyjskich plemion w rejonie Koçgiri i prowadził deportacje Greków pontyjskich, które historycy zaliczają do zbrodni określanych dziś jako ludobójstwo Greków pontyjskich. Okrucieństwa były takie, że część posłów w Ankarze domagała się postawienia go przed sądem. Odwołano go, ale Kemal ochronił go przed procesem. W 1922 roku jako dowódca 1 Armii uczestniczył w wielkiej ofensywie przeciw Grekom i 9 września wkroczył do Smyrny. Wydał wtedy w ręce tłumu greckiego metropolitę Chryzostoma, który został zlinczowany. Turecki dziennikarz Falih Rıfkı Atay obarczał go też współodpowiedzialnością za wielki pożar Smyrny. Kilka tygodni później w Izmicie ludzie Nureddina zlinczowali porwanego z Konstantynopola dziennikarza i byłego ministra Alego Kemala.

Po wojnie popadł w konflikt z Kemalem. W 1924 roku jako niezależny kandydat został posłem z Bursy i krytykował niektóre reformy, a Kemal zaatakował go ostro w swojej wielkiej mowie z 1927 roku. Zmarł 18 lutego 1932 roku w Stambule.

Ocena

Jako dowódca w Iraku Nureddin długo pozostawał w cieniu: Brytyjczycy przypisywali zwycięstwo pod Ktezyfonem Goltzowi, a Turcy pamiętali przede wszystkim Halila, który przyjął kapitulację Al-Kutu. Nowsze badania oddają mu sprawiedliwość. Z rozbitej armii i skąpych posiłków zbudował wojsko, które zatrzymało marsz na Bagdad i zamknęło w pułapce całą brytyjską dywizję. Historycy wytykają mu jednak błędy pod Al-Kutem i pod Ktezyfonem, gdzie omal nie oddał wygranej bitwy, nerwowość w kryzysowych chwilach i krwawe, niepotrzebne szturmy w grudniu 1915 roku, podjęte wbrew rozkazom przełożonego. W pamięci Greków, Ormian i Kurdów jego imię łączy się przede wszystkim z przemocą z lat 1921–1922.