Turcy odbijają Smyrnę

9 września 1922 roku rano pierwszy szwadron kawalerii tureckiej wjechał do Smyrny od północnego krańca nabrzeża i zajął siedzibę władz, konak. Ostatnie greckie oddziały opuściły miasto poprzedniego wieczoru. Po trzech latach i czterech miesiącach skończyła się grecka okupacja zachodniej Anatolii, a wojna grecko-turecka dobiegała końca. Smyrna, największe skupisko Greków w Azji Mniejszej, nazywana przez Turków „niewierną Smyrną” (Gâvur İzmir), przeżyła w następnych dniach rzeź i pożar, które zniszczyły jej chrześcijańską część.

Klęska armii greckiej

Po bitwie nad Sakarią grecka armia przez rok trwała na linii od Eskişehiru po Afyonkarahisar. Mocarstwa porozumiały się, że traktat w Sèvres trzeba zmienić, a Grecja zostawała bez wsparcia. 26 sierpnia 1922 roku Turcy, po silnym przygotowaniu artyleryjskim, uderzyli pod Afyonkarahisarem. Grecki dowódca generał Nikolaos Trikupis za późno rozpoznał, gdzie skupiły się siły tureckie, a jego zgrupowanie zostało rozbite pod Dumlupınarem do 30 sierpnia. Armia grecka rzuciła się do odwrotu ku wybrzeżu. Wycofujące się oddziały paliły wszystko na swojej drodze. Za żołnierzami uciekała ludność grecka z zajmowanych ziem, w obawie przed tureckim odwetem. Do Smyrny ściągały tłumy uchodźców, a wojsko ewakuowano statkami.

W porcie stały okręty brytyjskie, francuskie, włoskie i amerykańskie. Wysadziły na brzeg marynarzy do ochrony konsulatów i instytucji swoich krajów, ale miały rozkaz zachować neutralność i nie zabierały uchodźców.

Rzeź i pożar

Pierwsze godziny były spokojne, ale już 9 września karność tureckich żołnierzy zaczęła się załamywać. Napadano na Ormian, plądrowano ich sklepy i domy. Dowództwo w mieście objął dowódca 1 Armii Nureddin Pasza. 10 września tureccy żołnierze przyprowadzili do niego z katedry prawosławnego metropolitę Smyrny Chryzostoma. Według relacji greckich i świadków francuskich Nureddin wydał go czekającemu przed budynkiem tłumowi, który zamordował go na oczach francuskich żołnierzy. Ich dowódca zabronił im interweniować. Chryzostom stał się dla Greków symbolem zagłady greckiej Smyrny.

13 września w mieście wybuchł pożar, który przez kilka dni strawił całe dzielnice: grecką, ormiańską i europejską. Dzielnice turecka i żydowska ocalały. Dziesiątki tysięcy uciekinierów stłoczyły się na nabrzeżu, między ogniem a morzem. Kto podłożył ogień, pozostaje przedmiotem sporu. Zachodni świadkowie, w tym pracownicy amerykańskiego konsulatu, i większość historyków obwiniają żołnierzy tureckich. Strona turecka od początku twierdziła, że miasto podpalili wycofujący się Grecy i Ormianie. Turecki historyk Elçin Macar pisze, że przyczyny pożaru są wciąż sporne, a autorzy wystawy Uniwersytetu Michigan zwracają uwagę, że stronniczość ówczesnych relacji i kemalistowska kontrola nad turecką prasą utrudniają ustalenie prawdy. Szacunki liczby ofiar rzezi i pożaru są bardzo rozbieżne, od kilkudziesięciu tysięcy do ponad stu tysięcy zabitych. Chrześcijańskich mężczyzn w wieku od 18 do 45 lat wywożono w głąb Anatolii do batalionów pracy, z których wielu nie wróciło.

Koniec wojny

Do listopada 1922 roku Azję Mniejszą opuściło 800–900 tysięcy Greków. 11 października w Mudanyi zawarto rozejm, na mocy którego Grecy oddali Turcji także wschodnią Trację. W Grecji klęskę, nazwaną „katastrofą małoazjatycką”, przypłacił tronem Konstantyn I: bunt wojska zmusił go wkrótce do abdykacji na rzecz syna, Jerzego II. Kilku polityków i generałów uznanych za winnych klęski rozstrzelano. Pokój zawarto w Lozannie 24 lipca 1923 roku, a wcześniej Grecja i Turcja uzgodniły przymusową wymianę ludności. Dla Greków był to, jak pisze Macar, koniec hellenizmu w Azji Mniejszej.