Bitwa nad Sakarią

23 sierpnia 1921 roku nad rzeką Sakarią (tur. Sakarya, gr. Sangarios) w środkowej Anatolii armia grecka natrafiła na wysunięte pozycje tureckie. Zaczęła się największa bitwa wojny grecko-tureckiej. Trwała do 13 września, w tureckiej tradycji „22 dni i 22 noce”. Grecy chcieli rozbić armię ruchu narodowego Mustafy Kemala i zająć Ankarę, siedzibę jego rządu i Wielkiego Zgromadzenia Narodowego. Bitwa zatrzymała ich marsz i odwróciła losy wojny.

Droga nad Sakarię

Po rozejmie w Mudros premier Grecji Elefterios Wenizelos zażądał na konferencji pokojowej zachodniej Azji Mniejszej, gdzie mieszkało wielu Greków. Smyrnę, którą Ententa obiecywała Grekom już w 1915 roku, greckie wojsko zajęło 15 maja 1919 roku za zgodą Clemenceau i prezydenta Wilsona i przy pełnym poparciu brytyjskiego premiera Davida Lloyda George’a. Traktat w Sèvres z 10 sierpnia 1920 roku przyznał Grecji okręg Smyrny i wschodnią Trację, ale ruch narodowy Kemala, z rządem w Ankarze, go nie uznał. W listopadzie 1920 roku Wenizelos przegrał wybory, a na tron wrócił Konstantyn I. Francja i Włochy, niechętne Grekom, zaczęły się od nich odsuwać.

Dwa greckie natarcia, w styczniu i na przełomie marca i kwietnia 1921 roku, zatrzymali Turcy pod İnönü. W lipcu Grecy uderzyli jeszcze raz, obeszli tureckie skrzydło i zajęli Eskişehir oraz Kütahyę, węzły kolei anatolijskiej. Armia Zachodnia İsmeta Paszy uniknęła jednak okrążenia i wycofała się na wschodni brzeg Sakarii, około 80 kilometrów od Ankary. W tej sytuacji Zgromadzenie Narodowe powierzyło Kemalowi naczelne dowództwo z nadzwyczajnymi uprawnieniami, na określony czas. 5 sierpnia szefem sztabu generalnego został Fevzi Pasza. W Ankarze przygotowywano się na wypadek przeniesienia rządu dalej na wschód.

Bitwa

Ofensywę zatwierdził król Konstantyn. Armia generała Anastasiosa Papulasa maszerowała przez wiele dni przez suche, bezludne płaskowyże, gdzie brakowało wody i paszy. 23 sierpnia nawiązała styczność z Turkami na południe od rzeki Gök, a 26 sierpnia uderzyła na całej długości frontu, liczącego około 100 kilometrów. Turcy bronili się na grzbietach wzgórz na wschód od Sakarii. Każde wzgórze trzeba było zdobywać szturmem, a niektóre przechodziły z rąk do rąk. 2 września Grecy zdobyli górujący nad okolicą masyw Çal i przełamali drugą linię tureckiej obrony. Najdalej wysunięte oddziały greckie podeszły na około 50 kilometrów do Ankary, w okolice Haymany. Turecka kawaleria atakowała tymczasem greckie tyły i linie zaopatrzenia, a do tureckiej armii wciąż przybywali nowi poborowi.

Natarcie greckie wyczerpało się. Przez kilka dni żadna ze stron nie miała sił do ataku. 8 września Kemal przeszedł do przeciwuderzenia pod Çal. Grecy utrzymali się, ale ich dowództwo, bojąc się oskrzydlenia i nadchodzącej zimy, przerwało ofensywę. Od 13 września armia Papulasa wycofywała się za Sakarię, na pozycje, z których wyruszyła miesiąc wcześniej. Po drodze wysadzała mosty i tory i paliła wsie.

Straty obu stron szły w dziesiątki tysięcy zabitych i rannych. Turecki historyk Elçin Macar podaje, że Grecy stracili 20 tysięcy żołnierzy.

Skutki

19 września Wielkie Zgromadzenie Narodowe nadało Kemalowi stopień marszałka i honorowy tytuł gazi, czyli zwycięzcy. Papulas po pewnym czasie ustąpił. Sukces Ankary przyspieszył wycofywanie się Włochów z Azji Mniejszej, a w październiku 1921 roku Francja zawarła z rządem Kemala porozumienie i również się wycofała. Jedynym sojusznikiem Greków została Wielka Brytania, a właściwie sam Lloyd George. Grecka armia przeszła do obrony na linii od Eskişehiru po Afyonkarahisar i trwała na niej blisko rok, aż do tureckiej ofensywy w sierpniu 1922 roku.