Konstantyn I

Konstantyn I wstąpił na tron w 1913 roku jako najpopularniejszy człowiek w Grecji: wódz, który w wojnach bałkańskich zdobył Saloniki i Janinę i niemal podwoił terytorium państwa. Cztery lata później francuski komisarz wyprawił go na wygnanie. Przez cały ten czas król trwał przy jednym przekonaniu: Grecja nie powinna wchodzić do wielkiej wojny, a już na pewno nie przeciw Niemcom, których armię podziwiał i której się bał. Ta postawa doprowadziła go do otwartego konfliktu z premierem Elefteriosem Wenizelosem, którego dwa razy zmusił do dymisji, i z mocarstwami Ententy, które od 1915 roku walczyły na greckiej ziemi. Ze sporu króla z premierem wyrosła schizma narodowa, rozłam, który dzielił Greków jeszcze przez dziesięciolecia. Formalnie Grecja przystąpiła do wojny po stronie Ententy, ale stało się to dopiero po usunięciu Konstantyna.

Przed wojną

Urodził się 2 sierpnia 1868 roku (21 lipca według kalendarza juliańskiego, którego Grecja używała do 1923 roku) w Atenach jako najstarszy syn króla Jerzego I, duńskiego księcia osadzonego na greckim tronie przez mocarstwa, i rosyjskiej wielkiej księżnej Olgi. Był pierwszym członkiem dynastii urodzonym w Grecji, a imię, które nadano mu na życzenie tłumów, przywoływało legendę o królu Konstantynie, który odzyska Konstantynopol. Ukończył grecką szkołę wojskową, a potem kształcił się w Niemczech: służył w berlińskim pułku gwardii i studiował w Heidelbergu i Lipsku. W 1889 roku poślubił Zofię, córkę cesarza Fryderyka III i siostrę Wilhelma II. To małżeństwo i niemiecka edukacja zaważyły później na tym, jak widziano go w Paryżu i Londynie.

Pierwsza wojna, w której dowodził, skończyła się klęską. W wojnie z Turcją w 1897 roku armia tesalska następcy tronu została rozbita, a winą obarczano królewskich książąt. Po przewrocie oficerów w Goudi w 1909 roku musiał na pewien czas odejść z wojska. Przywrócił go Wenizelos, który w 1910 roku przyjechał z Krety, by objąć urząd premiera, i szukał porozumienia z dworem. W pierwszej wojnie bałkańskiej Konstantyn dowodził główną armią greckiej ofensywy. Pobił Turków pod Sarandaporo i Jenidże, choć do Salonik poszedł dopiero na wyraźny rozkaz premiera, sam bowiem wolał maszerować na Bitolę. Miasto skapitulowało przed Grekami 8 listopada 1912 roku, kilka godzin przed nadejściem Bułgarów. Na początku marca 1913 roku, po przeniesieniu głównych sił do Epiru, zdobył twierdzę Bizani i Janinę. W marcu 1913 roku, po zamordowaniu ojca w Salonikach, został królem, a latem poprowadził armię przeciw Bułgarom w drugiej wojnie bałkańskiej.

Był wtedy u szczytu popularności. Jesienią 1913 roku Wilhelm II mianował go marszałkiem polnym armii pruskiej, a Konstantyn, przyjmując buławę w Niemczech, przypisał greckie zwycięstwa niemieckiej szkole wojskowej. We Francji, której misja szkoliła właśnie armię grecką, przyjęto to z oburzeniem.

1914–1915: neutralność i dwie dymisje Wenizelosa

Gdy wybuchła wielka wojna, Wilhelm II wezwał szwagra, by stanął u boku Niemiec. Konstantyn odmówił: pisał, że jego sympatie są po stronie Niemiec, ale Grecja, której wybrzeża i wyspy leżą w zasięgu floty brytyjskiej i francuskiej, nie może ryzykować wojny z panami Morza Śródziemnego. Tak brzmiał w skrócie jego program na następne trzy lata: neutralność, którą on sam uważał za jedyną bezpieczną politykę, a jego przeciwnicy za życzliwą wobec Berlina. Wenizelos od początku chciał iść z Ententą i według części opracowań już w sierpniu 1914 roku zaoferował jej greckie wojsko, ale Edward Grey, który nie chciał drażnić Turcji i Bułgarii, odmówił.

Pierwsze poważne starcie przyszło w styczniu 1915 roku. Londyn obiecał Grecji nabytki w Azji Mniejszej, jeśli pomoże Serbii, a Wenizelos był gotów kupić udział Bułgarii w wojnie nawet oddaniem jej Kawali. Król nie chciał słyszeć o oddawaniu greckiej ziemi i dopuszczał wojnę tylko razem z Rumunią. Gdy Bukareszt odmówił, Grecja odmówiła pomocy Serbii. W marcu powtórzyło się to samo w większej skali. Wenizelos chciał wysłać na Dardanele flotę i korpus, a potem choćby jedną dywizję. Sztab generalny z pułkownikiem Joanisem Metaksasem uznał wyprawę za beznadziejną, a Konstantyn, po dwóch posiedzeniach Rady Koronnej, stanął po stronie wojskowych. 6 marca Wenizelos podał się do dymisji, a władzę objął jego przeciwnik Dimitrios Gunaris. Krwawe niepowodzenie lądowania na Gallipoli zwolennicy króla uważali potem za najlepszy dowód, że miał rację.

Wiosną 1915 roku Konstantyn ciężko zachorował na zapalenie opłucnej i płuc i przez kilka tygodni był bliski śmierci. Liberałowie Wenizelosa wygrali w czerwcu wybory, ale choroba króla, a według wenizelistów także wygodna dla dworu zwłoka, sprawiły, że Wenizelos wrócił do władzy dopiero w sierpniu. We wrześniu, gdy Bułgaria ogłosiła mobilizację, król podpisał dekret o mobilizacji armii greckiej, ale traktował ją jako zbrojną neutralność. Według relacji Wenizelosa powtarzał wtedy: „Nie chcę walczyć. Niemcy nas pobiją”. Uważał, że sojusz z Serbią z 1913 roku dotyczył tylko wojny bałkańskiej i nie obowiązuje, skoro Serbia nie może wystawić przeciw Bułgarii obiecanych 150 tysięcy żołnierzy. Co do tego, na ile sam zgodził się na sprowadzenie wojsk Ententy do Salonik, źródła się spierają. Pewne jest, że gdy premier zapowiedział w parlamencie, że Grecja dotrzyma sojuszu, choćby oznaczało to wojnę z Niemcami, Konstantyn 5 października, w dniu lądowania aliantów w Salonikach, odmówił mu poparcia. Wenizelos ustąpił drugi raz, choć dopiero co uzyskał wotum zaufania.

Odtąd król rządził przez gabinety swoich ludzi. Rząd Aleksandrosa Zaimisa ogłosił zbrojną neutralność, a gdy Serbia padała pod ciosami państw centralnych i Bułgarii, odrzucił nawet brytyjską ofertę Cypru. W listopadzie, po upadku Zaimisa, król powierzył rząd sędziwemu Stefanosowi Skuludisowi i drugi raz w ciągu roku rozwiązał izbę. Liberałowie zbojkotowali grudniowe wybory, uznając rozwiązanie wybranego w czerwcu parlamentu za zamach na konstytucję.

1916: między Ententą a Berlinem

Stosunki z Ententą stawały się coraz gorsze. Król, który osobiście dał słowo Herbertowi Kitchenerowi, że wycofujące się wojska alianckie nie zostaną internowane, w grudniu 1915 roku mówił francuskiemu posłowi: „Róbcie, jak uważacie. Ja zaprotestuję dla formy”. Protestował jednak coraz głośniej. W styczniu 1916 roku, po zajęciu Korfu, wyliczał amerykańskiemu dziennikarzowi kolejne greckie wyspy i porty zajęte przez sprzymierzonych i porównywał los Grecji z losem Belgii. W maju rząd Skuludisa bez walki oddał fort Rupel Niemcom i Bułgarom, o których zamiarach wcześniej wiedział. W oczach Ententy był to dowód zmowy z wrogiem. W czerwcu sprzymierzeni zablokowali greckie wybrzeża i ultimatum wymusili demobilizację armii, a król, wobec okrętów stojących u wybrzeży, ustąpił. Zwolnieni rezerwiści tworzyli jednak ligi wierne koronie. W lipcu w pożarze lasów wokół letniej rezydencji Tatoi król i jego rodzina z trudem uszli z życiem. Rojaliści winili za podpalenie francuskich agentów, ale nigdy tego nie dowiedziono.

Latem Bułgarzy weszli do wschodniej Macedonii, a grecki IV Korpus w Kawali oddał się Niemcom i został wywieziony do Görlitz. Dla zwolenników Wenizelosa była to zdrada. Pod koniec sierpnia w Salonikach wybuchł przewrót Obrony Narodowej, a we wrześniu sam Wenizelos opuścił Ateny i utworzył rząd tymczasowy, który wypowiedział wojnę Niemcom i Bułgarii. Konstantyn wciąż prowadził rozmowy z sojusznikami o warunkach przystąpienia do wojny, ale żadna ze stron nie ufała już drugiej.

Kryzys osiągnął szczyt 1 grudnia 1916 roku. Francuski admirał wysadził w Pireusie desant, by wymusić wydanie broni, a w Atenach doszło do walk z greckim wojskiem i rezerwistami. Gdy okręty ostrzelały miasto, a pociski spadły w pobliżu pałacu, król przywitał posłów Ententy pytaniem: „To są wasze argumenty, panowie?”. Sprzymierzeni wycofali się upokorzeni, a następnego dnia rojaliści napadli na wenizelistów. Wenizelos, przeciw któremu wydano nakaz aresztowania, został w Boże Narodzenie obłożony anatemą. Ententa odpowiedziała blokadą, która odcięła królewską Grecję od zboża i węgla, i uznaniem rządu w Salonikach.

Wygnanie

W styczniu 1917 roku Ateny przeprosiły sprzymierzonych, ale los króla był już przesądzony. Po obaleniu cara stracił jedynego obrońcę w obozie Ententy, a nowy rząd francuski chciał go usunąć. Na konferencji w Londynie Brytyjczycy ustąpili Francuzom. 11 czerwca wysoki komisarz Charles Jonnart zażądał abdykacji, grożąc w razie oporu bombardowaniem Aten i upadkiem dynastii. Konstantyn uznał opór za bezcelowy. Aktu abdykacji jednak nie podpisał. Oświadczył tylko, że opuszcza kraj razem z następcą tronu, i zostawił koronę młodszemu synowi Aleksandrowi, bo najstarszego, Jerzego, sprzymierzeni uznali za germanofila. 12 czerwca tłum otoczył pałac, by nie pozwolić mu odjechać. Rodzina wymknęła się dopiero po południu, a 14 czerwca odpłynęła do Włoch i stamtąd do Szwajcarii. Dwa tygodnie później Wenizelos objął rząd, a Grecja przystąpiła do wojny. Rojaliści uważali, że Aleksander tylko przechowuje koronę ojca.

Po wojnie

W Szwajcarii Konstantyn doczekał końca wojny i zwycięstw Wenizelosa, który w traktacie z Sèvres zapewnił Grecji Smyrnę i Trację Wschodnią. W październiku 1920 roku król Aleksander zmarł po ukąszeniu przez małpę, a w listopadzie wenizeliści przegrali wybory. Plebiscyt, w którym według oficjalnych wyników prawie wszyscy głosujący opowiedzieli się za powrotem króla, otworzył mu drogę do kraju. 19 grudnia 1920 roku Konstantyn wrócił na tron. Francja i Wielka Brytania przyjęły to wrogo i odmówiły Grecji poparcia, a wojna z Turcją, odziedziczona po Wenizelosie, trwała dalej. Latem 1921 roku król pojechał do Azji Mniejszej, by podnieść ducha armii, która ruszyła na Ankarę i została zatrzymana nad Sakaryą. W sierpniu 1922 roku armia Mustafy Kemala rozbiła Greków, a pod koniec września zrewoltowani oficerowie zmusili Konstantyna do abdykacji, tym razem formalnej, na rzecz syna Jerzego. Zmarł na wygnaniu w Palermo 11 stycznia 1923 roku. W 1936 roku jego szczątki sprowadzono do Grecji i pochowano w Tatoi.

Ocena

Konstantyn pozostaje jedną z najbardziej spornych postaci greckiej historii, bo spór o niego był od początku sporem politycznym. Dla wenizelistów i dla prasy Ententy był germanofilem, szwagrem cesarza, który pod pozorem neutralności grał na korzyść Berlina, wydał Rupel i Kawalę Bułgarom i zdradził sojuszniczą Serbię. Ich zarzut najpoważniejszy dotyczył jednak konstytucji: król dwukrotnie odrzucił politykę rządu, który miał większość w parlamencie, dwukrotnie rozwiązał izbę i w praktyce przejął kierowanie polityką zagraniczną. Brytyjski historyk oficjalny Cyril Falls przyznawał zarazem, że łamanie konstytucji było dla mocarstw raczej usprawiedliwieniem niż rzeczywistą przyczyną usunięcia króla.

Obrońcy Konstantyna, jak brytyjski publicysta George F. Abbott czy admirał Mark Kerr, dowódca floty greckiej w pierwszych miesiącach wojny, widzieli w nim ofiarę nagonki i nacisku wielkich mocarstw, które łamały grecką neutralność, a Abbott porównywał zajęcie Korfu z inwazją na Belgię. Podkreślali, że Konstantyn odmówił też Niemcom, że jego ocena wyprawy na Dardanele i bałkańskich szans Ententy w 1915 roku okazała się trafna, a strach przed losem Serbii i Rumunii był uzasadniony. Współcześni historycy zwykle odrzucają obraz zdrajcy, ale też nie widzą w nim tylko ofiary. Król, który chciał ochronić kraj przed wojną, nie zdołał ani utrzymać prawdziwej neutralności, ani zapobiec temu, że Grecja stała się terenem obcych operacji i polem wojny domowej. Najtrwalszym skutkiem jego panowania był rozłam między „starą Grecją”, wierną koronie, a „nowymi ziemiami”, które poszły za Wenizelosem. Ten podział zaciążył na greckiej polityce aż do drugiej wojny światowej.