Podbój Serbii

Podbój Serbii był najszybszą i najpełniejszą kampanią państw centralnych w 1915 roku. Rok wcześniej mała armia serbska trzykrotnie odparła inwazję Austro-Węgier, a w grudniu 1914 roku rozbiła je nad Kolubarą. Jesienią 1915 roku przeciw Serbii stanęły jednak trzy państwa naraz. 6 października niemiecka 11 Armia i austro-węgierska 3 Armia pod wspólnym dowództwem feldmarszałka Augusta von Mackensena uderzyły przez Sawę i Dunaj, a tydzień później od wschodu zaatakowała Bułgaria. W ciągu niespełna dwóch miesięcy wojska państw centralnych zajęły cały kraj. Francuzi i Brytyjczycy, którzy wylądowali w Salonikach, nie zdołali przebić się na północ. Armia serbska nie dała się jednak okrążyć. Razem z królem, rządem i tysiącami uchodźców wycofała się przez zaśnieżone góry Czarnogóry i Albanii nad Adriatyk.

Nazwa i daty

Na tej stronie przyjmujemy daty 6 października – 4 grudnia 1915 roku. Początek wyznacza dzień, w którym artyleria Mackensena rozpoczęła ostrzał właściwy serbskich pozycji nad rzekami, a pierwsze oddziały austro-węgierskie przeszły Drinę i Sawę. Niemieckie wykazy bitew również zaczynają „kampanię w Serbii” 6 października. Opracowania anglojęzyczne często podają 7 października, gdy główne siły forsowały rzeki pod Belgradem, a niektóre 5 października, gdy artyleria zaczęła się wstrzeliwać. Serbskie źródła, które posługiwały się kalendarzem juliańskim, datują początek inwazji na 23 i 24 września.

Koniec trudniej wskazać. Wiele opracowań kończy kampanię 24 lub 25 listopada, gdy Niemcy i Austriacy zajęli Prisztinę i Mitrowicę, a Mackensen wstrzymał pościg. Niemieckie wykazy bitew zamykają ją dla poszczególnych dywizji między 22 a 28 listopada. Bułgarzy ścigali jednak Serbów dalej, wokół Prizrenu i Djakowicy, i według austriackiej historii oficjalnej przerwali pościg dopiero 4 grudnia, by zwrócić się przeciw Francuzom i Brytyjczykom w Macedonii. Ten dzień przyjmujemy za koniec kampanii. Odwrót armii serbskiej przez albańskie góry, znany w Serbii jako Albańska Golgota, trwał jeszcze do stycznia 1916 roku.

Kampanię 1915 roku nazywa się też w Serbii „potrójną inwazją”, bo kraj zaatakowały trzy państwa. Nie należy jej mylić z trzecią inwazją austro-węgierską z jesieni 1914 roku, zakończoną klęską nad Kolubarą.

Tło

Po klęskach 1914 roku Austro-Węgry nie miały sił, by same pokonać Serbię, a od maja 1915 roku musiały walczyć także z Włochami. Na froncie serbskim przez większą część roku panował spokój. Niemcy potrzebowali jednak Serbii z innego powodu. Przez jej terytorium biegła kolej z Węgier przez Belgrad, Nisz i Sofię do Konstantynopola, a Turcja, broniąca się w Dardanelach, cierpiała na brak amunicji. Szef niemieckiego sztabu generalnego Erich von Falkenhayn, który sam nazwał się później autorem całego przedsięwzięcia, chciał przede wszystkim otworzyć tę drogę. Do tego potrzebna była Bułgaria. Gdy latem 1915 roku Rosjanie cofali się w Polsce, a alianci utknęli na Gallipoli, Sofia uznała, że wybrała właściwą stronę. 6 września zawarła sojusz z Niemcami, a konwencja wojskowa przewidywała wspólny atak na Serbię pod dowództwem Mackensena. W zamian Bułgaria miała dostać serbską Macedonię.

Mackensen, zwycięzca spod Gorlic, przyjechał 20 września do Temeszwaru. Po północnej stronie Dunaju stanęła niemiecka 11 Armia generała Maxa von Gallwitza, siedem dywizji w trzech korpusach, naprzeciw Smedereva i Ramu. Nad Sawą i Driną rozwinęła się austro-węgierska 3 Armia generała Hermanna Kövessa, który pod koniec września zastąpił generała Karla Tersztyánszky’ego. Miała ona austro-węgierski VIII Korps naprzeciw Belgradu, niemiecki XXII Korpus Rezerwowy na zachód od miasta, XIX Korps nad Sawą oraz kilka grup złożonych głównie z pospolitego ruszenia, landszturmu, nad dolną Driną i pod Višegradem. Od wschodu, za granicą bułgarską, koncentrowała się 1 Armia generała Klimenta Bojadżiewa, cztery ogromne dywizje podporządkowane Mackensenowi. Dalej na południe 2 Armia generała Georgiego Todorowa, podległa bezpośrednio dowództwu bułgarskiemu, miała wejść do doliny Wardaru i przeciąć Serbom kolej do Salonik, jedyne połączenie ze światem.

Według austriackiej historii oficjalnej grupa armii Mackensena i bułgarska 2 Armia liczyły razem 350 batalionów i 1400 dział. Serbowie mieli 275 batalionów i 654 działa. Brytyjska historia oficjalna przytacza wyliczenie Falkenhayna: 330 tysięcy karabinów przeciw 190 tysiącom. Armia serbska nie podniosła się jeszcze po stratach 1914 roku i po epidemii tyfusu plamistego, która zimą i wiosną 1915 roku zabiła dziesiątki tysięcy ludzi.

Serbowie musieli podzielić siły na dwie niemal równe części. Na północy stały 1 Armia wojewody Živojina Mišicia w Mačvie i nad Driną, oddziały obrony Belgradu generała Mihaila Živkovicia i 3 Armia generała Pavlego Jurišicia Šturma nad Dunajem. Przeciw Bułgarom stanęły armia Timoku i 2 Armia wojewody Stepy Stepanovicia, a Macedonii broniły tylko słabe oddziały, w dużej części złożone z rekrutów i ochotników. Szefem sztabu naczelnego dowództwa był wciąż schorowany wojewoda Radomir Putnik. Serbskie dowództwo chciało uderzyć na Bułgarów, zanim skończą mobilizację, ale Brytyjczycy i Rosjanie, którzy wciąż liczyli na pozyskanie Sofii, kategorycznie mu tego zabronili. Ententa obiecywała w zamian pomoc. 5 października w Salonikach zaczęły lądować oddziały francuskie i brytyjskie, ale do serbskiego frontu miały jeszcze setki kilometrów.

Przebieg

Przez rzeki, 6–11 października. Artyleria państw centralnych zaczęła się wstrzeliwać 5 października, a po południu 6 października otworzyła ogień na całej długości frontu, od Orszowy po Višegrad. Tego dnia pierwsze oddziały austro-węgierskiego landszturmu przeszły Drinę pod Bijeljiną i Sawę pod Jarakiem, a w nocy na 7 października ruszyły główne przeprawy. Pod Belgradem austro-węgierska 59 Dywizja Piechoty wylądowała u stóp twierdzy Kalemegdan, a niemiecki XXII Korpus Rezerwowy na wyspach na Sawie. Przez dwie doby desant trzymał się nabrzeża pod ogniem obrońców, wspierany przez monitory flotylli dunajskiej. 9 października Serbowie opuścili stolicę. Dalej na wschód 11 Armia przeprawiła się 7 października pod Ramem, 8 października pod Kostolcem, a 9 października pod Smederevem, które zdobyła 11 października. Natarcie XIX Korpusu nad Sawą i grup landszturmu nad Driną utknęło natomiast w bagnach, wśród powodzi i pod serbskimi kontratakami.

Košava i Bułgarzy, 12–22 października. Wojska Mackensena posuwały się powoli. Od 12 października nad Dunajem szalała jesienna košava, wiatr, który zrywał mosty pontonowe i na kilka dni niemal odciął armie od zaplecza. Serbowie bronili się na każdym grzbiecie na południe od Belgradu i pod Požarevacem, który Serbowie opuścili dopiero w połowie miesiąca. 11 października Bułgarzy sprowokowali starcia na granicy, a 14 października Bułgaria wypowiedziała Serbii wojnę i obie jej armie ruszyły do natarcia. Bojadżiew przez wiele dni nie mógł przełamać obrony w górach nad Timokiem i pod Pirotem, ale 2 Armia Todorowa szybko weszła do Macedonii. 16 października zajęła Vranje i przecięła kolej z Niszu do Salonik, w kolejnych dniach doszła nad Wardar pod Wełes, a 22 października zajęła Skopje. Serbia została odcięta od sojuszników. 20 października austro-węgierski landszturm wszedł bez walki do opuszczonego przez Serbów Šabacu, a pod koniec miesiąca Niemcy i Bułgarzy oczyścili brzeg Dunaju aż po Prahovo. Według austriackiej historii oficjalnej do 25 października droga wodna z Węgier do Bułgarii była otwarta.

Kragujevac i Nisz, 23 października – 7 listopada. Mackensen chciał zamknąć główne siły serbskie w kotle wokół Kragujevca, gdzie mieściły się kwatera główna i jedyny w kraju arsenał. Putnik nie dał się jednak okrążyć. 31 października Serbowie wysadzili arsenał i wycofali się na południe, a 1 listopada do miasta weszli Niemcy. 5 listopada Bułgarzy zajęli opuszczony Nisz, wojenną stolicę Serbii, a 7 listopada Niemcy wkroczyli do Kruševaca. Wojska państw centralnych połączyły się na całym froncie i do 9 listopada opanowały kolej z Belgradu do Sofii. Mackensen zaczął wtedy odsyłać część niemieckich dywizji na inne fronty.

Kosowe Pole, 8–25 listopada. Armia serbska cofała się w góry na południe od Morawy, ku Kosowemu Polu, miejscu słynnej bitwy z Turkami z 1389 roku. Wojska państw centralnych nacierały na nią z północy, wschodu i południa. Na południu Francuzi generała Maurice’a Sarraila doszli w dolinie Wardaru tylko w okolice Krivolaku i zatrzymali się przed bułgarskimi pozycjami. Serbowie spróbowali jeszcze przebić się do nich przez wąwóz pod Kačanikiem, ale po dwóch dniach ciężkich walk, 21 listopada, Bułgarzy ich odparli. 23 listopada Niemcy zajęli Prisztinę, a Austriacy niemal jednocześnie Mitrowicę. 24 listopada Mackensen dał wyczerpanym wojskom odpoczynek i nie zamierzał ścigać Serbów w albańskie góry. Między 23 a 25 listopada serbski rząd i naczelne dowództwo zdecydowały, że jedynym ratunkiem jest odwrót przez góry Czarnogóry i Albanii nad Adriatyk, skąd sojusznicy mieli ewakuować wojsko.

Odwrót, od 25 listopada. Armia wycofywała się trzema drogami: przez Peć i Czarnogórę do Szkodry, przez Prizren i góry północnej Albanii oraz dalej na południe ku Durrës. Artylerię, której nie dało się przeprowadzić górskimi ścieżkami, porzucano lub zakopywano. Bułgarzy ścigali najdalej wysunięte kolumny pod Prizrenem i Djakowicą, brali tysiące jeńców i przerwali pościg dopiero 4 grudnia. Na początku grudnia do Szkodry dotarł król Piotr I, wieziony wozem zaprzężonym w woły, i Putnik, niesiony w lektyce przez żołnierzy. Wraz z armią szły tłumy uchodźców i tysiące jeńców austro-węgierskich wziętych w 1914 roku. Z głodu, mrozu, chorób i w napadach albańskich górali zginęły dziesiątki tysięcy ludzi.

Straty

Dokładnych strat nie da się podać. Według austriackiej historii oficjalnej Serbia wystawiła w czasie kampanii, razem z uzupełnieniami, około 340 tysięcy ludzi i straciła około 94 tysięcy zabitych i rannych. Armie niemiecka i austro-węgierska wzięły do końca listopada ponad 124 tysiące jeńców, a Bułgarzy około 50 tysięcy, do tego setki dział. Austro-Węgry straciły według tego samego źródła około 18 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych. Straty niemieckie szacuje się na kilkanaście tysięcy ludzi, a bułgarskie, według bułgarskich opracowań, na około 37 tysięcy. Serbskie szacunki strat podczas odwrotu przez Albanię mówią o dziesiątkach tysięcy zmarłych żołnierzy i jeszcze większej liczbie cywilów, choć liczby te są niepewne.

Znaczenie

Państwa centralne osiągnęły cel, dla którego rozpoczęły kampanię. Dunaj był otwarty dla transportów do Bułgarii i Turcji już pod koniec października, a według austriackiej historii oficjalnej kolej z Belgradu do Konstantynopola była przejezdna na całej długości od połowy stycznia 1916 roku. Serbię podzielono na austro-węgierską i bułgarską strefę okupacyjną. W styczniu 1916 roku Austro-Węgry zaatakowały Czarnogórę, która wkrótce skapitulowała.

Celu wojskowego państwa centralne nie osiągnęły w pełni. Armii serbskiej nie zniszczono. Na początku 1916 roku alianckie statki przewiozły ponad sto tysięcy jej żołnierzy z albańskiego wybrzeża na grecką wyspę Korfu. Tam odpoczęli, otrzymali nowe uzbrojenie, a później walczyli na froncie salonickim, z którego w 1918 roku wrócili do kraju. Dla Ententy upadek Serbii był ciężką porażką, zwłaszcza dyplomatyczną. Mimo obietnic sojusznicy nie przyszli Serbom z pomocą na czas, a wyprawa do Salonik, podjęta za późno i zbyt małymi siłami, zostawiła na Bałkanach front, który miał trwać do końca wojny.