Nisz w I wojnie światowej

Nisz, miasto na południu Serbii nad Niszawą, był w latach 1914–1915 jej wojenną stolicą. Tu urzędowały rząd i parlament, tu dotarło austro-węgierskie wypowiedzenie wojny i tu w grudniu 1914 roku Serbia ogłosiła, że walczy o zjednoczenie południowych Słowian. Leżał na skrzyżowaniu kolei z Belgradu do Salonik i do Sofii, dlatego jesienią 1915 roku stał się jednym z głównych celów państw centralnych. Od listopada 1915 roku był w rękach bułgarskich, a wolność odzyskał 12 października 1918 roku.

Wojenna stolica (1914–1915)

Belgrad leżał na samej granicy, w zasięgu austro-węgierskich dział. Dlatego 25 lipca 1914 roku regent Aleksander postanowił przenieść do Niszu rząd, Skupštinę, ministerstwa i korpus dyplomatyczny. Miasto było daleko od granicy, a zarazem leżało na głównej linii kolejowej. 28 lipca około 12:30 dotarł tu telegram, którym Austro-Węgry wypowiedziały wojnę, a 6 sierpnia rząd Nikoli Pašicia wysłał stąd notę z wypowiedzeniem wojny Niemcom.

Prowincjonalne miasto zmieniło się nie do poznania. Obok polityków i dyplomatów zjechali do niego korespondenci wojenni, lekarze zagranicznych misji, tysiące uchodźców z całego kraju i jeńcy. Według miejskiej organizacji turystycznej liczba mieszkańców wzrosła z około 25 000 do 147 000. W kolejowych warsztatach Niszu przerabiano jesienią 1914 roku zbyt długie francuskie pociski do serbskich dział, które przed bitwą nad Kolubarą trafiały na front.

W najcięższych dniach tej kampanii, 5 grudnia 1914 roku, Pašić utworzył w Niszu rząd koalicyjny z udziałem opozycji. 7 grudnia przedstawił w Skupštinie jego program, nazwany później deklaracją z Niszu. Rząd ogłosił w niej, że wojna stała się walką o wyzwolenie i zjednoczenie wszystkich Serbów, Chorwatów i Słoweńców.

Ewakuacja i upadek (1915)

W październiku 1915 roku na Serbię uderzyły jednocześnie Niemcy, Austro-Węgry i Bułgaria. Bułgarzy szybko przecięli pod Vranje kolej z Niszu do Salonik, a ich 1 Armia schodziła ku miastu doliną Niszawy. Według serbskiego historyka Dejana Anticia z Niszu wywożono już od końca września szpitalne zapasy Czerwonego Krzyża i zagraniczne misje medyczne, a w połowie października Pašić kazał ewakuować archiwa państwowe, najcenniejsze księgozbiory i zbiory muzeów. 26 października ze stacji odjechało około tysiąca urzędników i dyplomatów, a rząd przeniósł się do Kraljeva.

4 listopada Bułgarzy przełamali obronę na przedpolach starej twierdzy, a rano 5 listopada weszli do opuszczonego miasta. Serbskie opracowania, a wśród nich praca Anticia, podają datę 6 listopada. 5 listopada front państw centralnych w Serbii zamknął się w jedną linię, a cały podbój Serbii zbliżał się do końca.

Pod okupacją bułgarską (1915–1918)

Bułgarzy, którzy uważali dolinę Morawy za ziemię sporną, uczynili Nisz ośrodkiem okręgu wojskowego nazwanego Bułgarską Morawą. Antić pisze, że w pierwszych miesiącach okupacji mieszkańcy przeżyli liczne gwałty, których dopuszczali się zwłaszcza niemieccy żołnierze przejeżdżający przez miasto, a potem także bułgarscy. Codziennością stały się rekwizycje bydła, ograniczenia swobody poruszania się, praca przymusowa i aresztowania.

Dla państw centralnych najważniejsza była kolej. Przez Nisz biegła linia z Belgradu do Sofii i Konstantynopola, a 15 stycznia 1916 roku z Berlina wyruszył pierwszy Pociąg Bałkański. W tym samym miesiącu car Bułgarii Ferdynand I podejmował w zdobytym mieście cesarza Wilhelma II.

Wyzwolenie (1918)

Po przełamaniu frontu pod Dobrym Polem i kapitulacji Bułgarii Niemcy chcieli zrobić z Niszu główną bazę nowego frontu i ściągali tu posiłki. Serbska 1 Armia wojewody Petara Bojovicia uderzyła jednak na miasto 10 października, a po trzech dniach walk z niemiecką 11 Armią jej 1 Pułk Piechoty „Knjaz Miloš” wszedł do Niszu 12 października. Utrata miasta przecięła lądową łączność państw centralnych z Turcją. 1 listopada Serbowie byli już w Belgradzie, a w grudniu do stolicy wrócił rząd, który opuścił ją w lipcu 1914 roku.