Serbia w I wojnie światowej

Serbia była pierwszym państwem zaatakowanym w I wojnie światowej. 28 lipca 1914 roku Austro-Węgry wypowiedziały jej wojnę, a w 1914 roku jej armia odparła trzy kolejne inwazje. Jesienią 1915 roku Niemcy, Austro-Węgry i Bułgaria zajęły kraj, a wojsko z królem i rządem uszło przez góry Albanii nad Adriatyk. Odtworzona na Korfu armia walczyła potem na froncie salonickim, we wrześniu 1918 roku przełamała front bułgarski, a 1 listopada wróciła do Belgradu. Wojna kosztowała Serbię w stosunku do liczby ludności najwięcej ze wszystkich państw, ale przyniosła jej zjednoczenie z południowymi Słowianami z Austro-Węgier.

Droga do wojny

W 1903 roku krwawy zamach stanu w Belgradzie obalił dynastię Obrenowiciów i wyniósł na tron Piotra I Karadziordziewicia. Stosunki Serbii z monarchią Habsburgów szybko się pogorszyły, aż do „wojny świńskiej” o import serbskiej wieprzowiny. Aneksja Bośni i Hercegowiny w 1908 roku wywołała kryzys bośniacki, a Serbia powołała rezerwistów. W wojnach bałkańskich lat 1912–1913 Serbia pobiła najpierw Turcję, a potem Bułgarię i pokojem bukareszteńskim zyskała z Grecją niemal całą Macedonię. Wyszła z nich wyczerpana, z długami i bez zapasów.

28 czerwca 1914 roku Gavrilo Princip, bośniacki Serb związany z ruchem Młoda Bośnia, zastrzelił w Sarajewie arcyksięcia Franciszka Ferdynanda. Istnieją mocne przesłanki, że zamachowców wspierali oficerowie z tajnej organizacji Czarna Ręka, ale rząd Nikoli Pašicia wojny nie chciał. 23 lipca Wiedeń wręczył Serbii ultimatum z 48-godzinnym terminem. 25 lipca Serbia ogłosiła powszechną mobilizację, a rząd, parlament i administracja przeniosły się do Niszu. Tego samego dnia poseł austro-węgierski uznał odpowiedź za niewystarczającą i opuścił Belgrad.

Trzy zwycięstwa 1914 roku

Wojna zaczęła się ostrzałem Belgradu w nocy z 28 na 29 lipca. Serbia zmobilizowała około 400 000 żołnierzy, a obok niej stanęła Czarnogóra. W połowie sierpnia wojska generała Oskara Potiorka przekroczyły Sawę i Drinę, ale naczelny wódz, wojewoda Radomir Putnik, rzucił przeciw nim 2 Armię generała Stepy Stepanovicia. W bitwie na górze Cer Serbowie rozbili najeźdźców i odnieśli pierwsze zwycięstwo aliantów w tej wojnie.

We wrześniu armia serbska weszła na krótko do austro-węgierskiego Sremu, a w górach nad Driną zatrzymała drugą inwazję. Front zamienił się tam w wojnę okopową. Razem z Czarnogórcami Serbowie wkroczyli też do Bośni i doszli pod Sarajewo, ale w październiku musieli się wycofać za Drinę.

Trzecia inwazja okazała się najgroźniejsza. Wyczerpani i pozbawieni amunicji Serbowie cofnęli się za Kolubarę, a 2 grudnia Austro-Węgrzy zajęli opuszczony Belgrad. Następnego dnia 1 Armia generała Živojina Mišicia uderzyła spod Suvoboru i w bitwie nad Kolubarą rozbiła armie Potiorka, który stracił dowództwo. 15 grudnia Serbowie wrócili do Belgradu.

Zwycięstwa kosztowały obie strony bardzo wiele. Według austro-węgierskich danych monarchia straciła w 1914 roku na froncie bałkańskim 273 813 ludzi, a Serbia za zwycięstwa zapłaciła stratami 2110 oficerów, 8074 podoficerów i 153 373 żołnierzy. Zimą wycieńczony kraj padł ofiarą epidemii tyfusu plamistego, która w pierwszych miesiącach 1915 roku zabiła według serbskiego historyka Mile Bjelajaca około 27 000 żołnierzy.

Klęska 1915 roku i odwrót przez Albanię

Przez większą część 1915 roku na froncie serbskim panował spokój, a Ententa bezskutecznie zabiegała o Bułgarię i namawiała Grecję i Rumunię do pomocy Serbii. 6 września Bułgaria zawarła tajny sojusz z Niemcami, który obiecywał jej serbską Macedonię. 6 października armie feldmarszałka Augusta von Mackensena rozpoczęły podbój Serbii, 9 października zajęły Belgrad, a 14 października od wschodu uderzyła Bułgaria. Bułgarzy przecięli kolej do Salonik, a Grecja odmówiła Serbii pomocy. Francuzi i Brytyjczycy, którzy wylądowali w Salonikach, nie zdołali się przebić na północ.

Putnik nie dał się okrążyć ani pod Kragujevcem, ani na Kosowym Polu. 5 listopada Bułgarzy zajęli Nisz, wojenną stolicę, a pod Kačanikiem nie powiodła się próba przebicia się do Francuzów. Pod koniec listopada armia, król, rząd i tłumy uchodźców ruszyły przez zaśnieżone góry Czarnogóry i Albanii ku Adriatykowi. Ginęli z głodu, mrozu, chorób i w napadach. Alianci przewieźli ocalałych na grecką wyspę Korfu i do Bizerty w Tunezji, łącznie według Bjelajaca 153 000 żołnierzy i rekrutów. Na samym Korfu od 23 stycznia do 23 marca 1916 roku zmarło jeszcze 4847 z nich.

Front salonicki i powrót

Odtworzona armia serbska wróciła na front 25 lipca 1916 roku, tym razem w Macedonii, pod dowództwem generała Maurice’a Sarraila. W sierpniu wytrzymała bułgarskie uderzenie pod Floriną, 30 września Dywizja Drińska zdobyła Kajmakczałan i Serbowie znów stanęli na własnej ziemi. W bitwie nad Czarną Rzeką sprzymierzeni 19 listopada zajęli Bitolę, pierwsze serbskie miasto odzyskane od wroga. Potem front na prawie dwa lata stanął w miejscu, a wiosenna ofensywa nad Wardarem w 1917 roku niczego nie zmieniła.

Rozstrzygnięcie przyniósł wrzesień 1918 roku. Generał Louis Franchet d’Espérey przyjął serbski plan uderzenia w górach, którego orędownikiem był wojewoda Mišić. 15 września Serbowie i Francuzi szturmem zdobyli grzbiet Dobro Pole i rozerwali bułgarski front, a 29 września Bułgaria podpisała rozejm.

Armie serbskie szły dalej na północ. 12 października serbska piechota weszła do Niszu, a 1 listopada 1 Armia generała Petara Bojovicia wkroczyła do Belgradu. Dla Serbii, która od 6 sierpnia 1914 roku była w wojnie także z Niemcami, walki skończyły się wraz z rozejmem w Compiègne 11 listopada 1918 roku. 13 listopada w Belgradzie Węgry podpisały z aliantami konwencję wojskową.

Front wewnętrzny i okupacja

5 grudnia 1914 roku w Niszu powstał koalicyjny rząd Pašicia, który ogłosił 7 grudnia, że Serbia będzie walczyć aż do zwycięstwa. Celem wojny stało się wyzwolenie i zjednoczenie Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Na wygnaniu Pašić porozumiał się z emigracyjnym Komitetem Jugosłowiańskim Ante Trumbicia, z którym 20 lipca 1917 roku podpisał deklarację z Korfu.

Zniszczona i zadłużona po wojnach bałkańskich Serbia prowadziła wojnę za pieniądze sojuszników. Na utrzymanie armii, uchodźców i jeńców potrzebowała 30 milionów franków miesięcznie, które alianci po klęsce 1915 roku wypłacali jej aż do 1919 roku. Rezerwy złota w grudniu 1914 roku wywieziono do Francji, a dinar stracił w czasie wojny tylko 10 procent wartości. W 1915 roku w kraju, który miał zaledwie 360 lekarzy i personelu medycznego, pracowało piętnaście zagranicznych misji medycznych, w tym kobiece szpitale szkockiej lekarki Elsie Inglis.

Zajętą Serbię podzieliły Austro-Węgry i Bułgaria. W austro-węgierskim Generalnym Gubernatorstwie Wojskowym zamknięto uniwersytet w Belgradzie i zakazano cyrylicy, a rekwizycje doprowadziły ludność na skraj głodu. Do obozów w Austro-Węgrzech i Bułgarii wywieziono od 150 000 do 200 000 cywilów. Na początku 1917 roku wybuchło powstanie toplickie, do którego przyłączyło się około 13 000 ludzi. Do jego stłumienia okupanci użyli 26 000 żołnierzy.

Koniec wojny i bilans

Wojna dała Serbii to, o co walczyła. 1 grudnia 1918 roku regent Aleksander proklamował w Belgradzie Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców, do którego weszła także Czarnogóra, kilka dni wcześniej połączona z Serbią. Serbia zapłaciła za to ogromną cenę. Zmobilizowała od 707 tysięcy (dane Departamentu Wojny USA) do 1,01 miliona ludzi (dane rządu jugosłowiańskiego dla Międzynarodowego Biura Pracy). Liczba poległych i zmarłych żołnierzy waha się od 127,5 tysiąca według Ellisa i Coxa do 450 tysięcy według szacunków serbskich. Wliczając cywilne ofiary głodu, epidemii i obozów, wojna zabrała Serbii od 16,1 do 27,8 procent mieszkańców, więcej niż jakiemukolwiek innemu państwu.