Aleksander I Karadziordziewić

Aleksander Karađorđević, po polsku Karadziordziewić, miał dwadzieścia pięć lat, gdy cztery dni przed zamachem w Sarajewie jego chory ojciec, król Piotr I, przekazał mu władzę. Jako regent i formalny naczelny wódz przeszedł z armią serbską całą wojnę: zwycięstwa 1914 roku, klęskę i odwrót przez Albanię zimą 1915 roku, wygnanie na Korfu, trzy lata na froncie salonickim i powrót do Belgradu jesienią 1918 roku. Operacjami kierowali szefowie sztabu, ale w polityce wojennej i w sprawach armii Aleksander miał coraz więcej do powiedzenia, a jego władza rosła kosztem polityków i oficerów, z którymi rywalizował. 1 grudnia 1918 roku to on proklamował Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców, przyszłą Jugosławię, którą potem rządził jako król, aż do śmierci z ręki zamachowca w 1934 roku.

Przed wojną

Urodził się 16 grudnia 1888 roku (4 grudnia według kalendarza juliańskiego) w Cetyni, stolicy Czarnogóry, jako młodszy syn wygnanego pretendenta do tronu serbskiego Piotra Karađorđevicia i księżniczki Zorki, córki księcia Mikołaja I. Matka zmarła, gdy miał niecałe dwa lata. Dzieciństwo spędził w Czarnogórze i w Genewie, a potem, razem ze starszym bratem Jerzym, uczył się w Korpusie Paziów w Petersburgu, gdzie przyjmował go car Mikołaj II. Rosyjskie lata zostawiły w nim przywiązanie do Rosji i do monarchii, w której władca naprawdę rządzi.

W 1903 roku, po krwawym przewrocie w Belgradzie, jego ojciec został królem Serbii. Następcą tronu był najpierw Jerzy, porywczy i nieprzewidywalny, ale w marcu 1909 roku, po skandalu, w którym zginął jego służący, i pod naciskiem polityków oraz oficerów, zrzekł się praw do korony. Następcą został Aleksander. W 1910 roku ciężko przechorował tyfus, po którym do końca życia miał kłopoty z żołądkiem. W pierwszej wojnie bałkańskiej dowodził serbską 1 Armią, która wygrała pod Kumanowem i pod Bitolą. Faktycznie prowadził ją szef sztabu, pułkownik, a potem generał Petar Bojović, ale młody książę był przy podejmowaniu decyzji i często bywał na pierwszej linii. W drugiej wojnie bałkańskiej 1 Armia biła Bułgarów nad Bregalnicą.

Po wojnach bałkańskich Aleksander stanął po stronie rządu Nikoli Pašicia w sporze z oficerami z tajnej organizacji Czarna Ręka o zarząd nad zdobytą Macedonią. Jej przywódca, pułkownik Dragutin Dimitrijević „Apis”, organizator przewrotu z 1903 roku, chciał być strażnikiem tronu i wojska, a następca tronu widział w nim zagrożenie. 24 czerwca 1914 roku schorowany Piotr I przekazał synowi uprawnienia królewskie. Aleksander został regentem.

1914: regent i naczelny wódz

Po zamachu w Sarajewie i austro-węgierskim ultimatum regent zwrócił się telegraficznie do cara Mikołaja II z prośbą o pomoc. 25 lipca, w dniu upływu terminu ultimatum, w jego imieniu ogłoszono mobilizację, a rząd i najważniejsze urzędy przeniesiono do Niszu. Jako regent Aleksander był z urzędu naczelnym wodzem, ale armią kierował szef sztabu naczelnego dowództwa, wojewoda Radomir Putnik. Regent nie mieszał się do jego planów, choć miał własne zdanie. We wrześniu 1914 roku, gdy Putnik przerwał ofensywę w Sremie, Aleksander, podobnie jak ojciec i dowódcy armii, sprzeciwiał się wycofaniu z krainy zamieszkanej w dużej mierze przez Serbów. Kilka dni wcześniej, 10 września, wjechał do zdobytego Zemunu.

Jesienią, w najtrudniejszych dniach przed bitwą nad Kolubarą, zatwierdził zmianę na czele 1 Armii, którą po rannym Bojoviciu objął generał Živojin Mišić. Kazał przeszukiwać domy w poszukiwaniu karabinów i amunicji, których brakowało wojsku, i odwiedzał oddziały na froncie. Po zwycięskiej kontrofensywie 15 grudnia wjechał do odzyskanego Belgradu. W latach 1914–1915 mieszkał w Kragujevacu, przy kwaterze naczelnego dowództwa.

1915: klęska i odwrót

W sierpniu 1915 roku, gdy Ententa proponowała Serbii nabytki terytorialne w zamian za ustąpienie Bułgarii części Macedonii, Pašić naradzał się z królem i regentem. Ustępstwa nie uratowały sytuacji. Jesienią Serbię zaatakowały armie Mackensena, a Bułgaria przystąpiła do wojny. Pod koniec listopada, w Prizrenie, zapadła decyzja o odwrocie przez góry nad Adriatyk. Według części opracowań regent przyjął plan Putnika, choć wielu oficerów wolało zginąć w kraju. Aleksander szedł z wojskiem, chory i wyczerpany, ale według relacji współczesnych nie oszczędzał się, a do Szkodry dotarł przed sztabem, który niósł w lektyce chorego Putnika.

W grudniu 1915 roku i w styczniu 1916 roku los armii zależał od sprzymierzonych, którzy spierali się, dokąd i czym ją przewieźć. Regent prosił o ratunek Mikołaja II, a car wstawił się za Serbami u Francuzów i Brytyjczyków. Na Korfu przewieziono ponad sto tysięcy żołnierzy. Szefem sztabu po Putniku został Bojović. Aleksander i naczelne dowództwo zostali przy wojsku, gdy rząd odpłynął do Brindisi, a potem osiadł na Korfu. Latem 1916 roku regent przeniósł się do Salonik, dokąd wróciła odtworzona armia.

Front salonicki

Jesienią 1916 roku Serbowie zdobyli Kajmakczałan, a w listopadzie razem z Francuzami i Rosjanami weszli do Bitoli, pierwszego odzyskanego miasta Serbii. Regent przyjechał tam dwa dni później. Wiosną 1917 roku razem z Bojoviciem zażądał przerwania ofensywy nad Wardarem, bo obawiał się, że kolejna krwawa i nieudana próba złamie wyczerpaną armię. Generał Maurice Sarrail obwiniał za klęskę właśnie Serbów.

Ten sam rok przyniósł najciemniejszy epizod jego regencji. Na przełomie 1916 i 1917 roku aresztowano Apisa i grupę oficerów Czarnej Ręki, oskarżonych o spisek na życie regenta. Proces w Salonikach zakończył się wyrokami śmierci, a 26 czerwca 1917 roku Dimitrijević i dwaj inni skazani zostali rozstrzelani. Historycy są zgodni, że zarzuty były w dużej mierze sfabrykowane. Większość uważa, że to Aleksander chciał się w ten sposób pozbyć niebezpiecznego rywala i uniezależnić armię od spiskowców, choć spierają się o udział Pašicia. W 1953 roku sąd w Belgradzie zrehabilitował skazanych.

Regent sceptycznie przyjmował też plany zjednoczenia wszystkich Słowian południowych. 20 lipca 1917 roku rząd Pašicia i Komitet Jugosłowiański Ante Trumbicia podpisali deklarację z Korfu, zapowiadającą wspólne królestwo pod dynastią Karađorđeviciów. Aleksander za granicą mówił o jedności jugosłowiańskiej, ale do własnych żołnierzy przemawiał przede wszystkim o wyzwoleniu Serbii, a Trumbiciowi odmawiał prawa do występowania w imieniu Słowian z monarchii habsburskiej.

W 1918 roku, gdy dowództwo sprzymierzonych objął generał Louis Franchet d’Espérey, regent poparł plan przełamania frontu w górach na odcinku serbskim. Szefem sztabu został Mišić. W nocy z 13 na 14 września Aleksander i Mišić czuwali na stanowisku obserwacyjnym nad doliną, a 15 września Serbowie i Francuzi ruszyli na Dobre Pole. W ciągu dwóch tygodni Bułgaria poprosiła o rozejm, a 1 listopada serbska 1 Armia wkroczyła do Belgradu. Kilka dni później przyjechał tam regent u boku Franchet d’Espérey.

Zjednoczenie i królestwo

Rozpad monarchii habsburskiej przyspieszył bieg wydarzeń. Ziemie południowosłowiańskie Austro-Węgier ogłosiły niepodległe Państwo SHS, a jego Rada Narodowa w Zagrzebiu, zagrożona przez włoskie roszczenia i wewnętrzny chaos, zabiegała o szybkie połączenie z Serbią. Według historyków regent dbał też o to, by do Czarnogóry nie wrócił jego dziadek, król Mikołaj, którego pod koniec listopada zgromadzenie w Podgoricy złożyło z tronu. 1 grudnia 1918 roku wieczorem, w domu Krsmanovicia na Terazijach, Aleksander przyjął delegację z Zagrzebia i w imieniu ojca proklamował Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Na czele pierwszego rządu postawił Stojana Proticia, a nie Pašicia, którego nie lubił.

Po wojnie

Po śmierci Piotra I w sierpniu 1921 roku Aleksander został królem. Nowe państwo, rządzone według centralistycznej konstytucji z 1921 roku, szarpały spory Serbów z Chorwatami. Po tym, jak w 1928 roku w parlamencie postrzelono przywódcę chorwackich chłopów Stjepana Radicia, 6 stycznia 1929 roku król rozwiązał parlament i wprowadził dyktaturę, a państwo nazwał Królestwem Jugosławii. 9 października 1934 roku, na początku wizyty we Francji, zginął w Marsylii, zastrzelony przez Włada Czernozemskiego, zamachowca z macedońskiej organizacji rewolucyjnej działającego wspólnie z chorwackimi ustaszami. Zginął też francuski minister spraw zagranicznych Louis Barthou. Tron objął jedenastoletni syn króla, Piotr II.

Ocena

Serbska pamięć nazywa Aleksandra Zjednoczycielem. Historycy podkreślają, że w czasie wojny nie był ozdobą sztabu: dzielił z wojskiem trudy odwrotu przez Albanię, często bywał na froncie i umiał wybierać ludzi, czego dowodem były nominacje Mišicia w 1914 i 1918 roku. Rzeczywiste dowodzenie zostawił jednak zawodowym oficerom, a jego wkład w zwycięstwa trudno oddzielić od ich pracy.

Krytycy zwracają uwagę, że wojna nauczyła go rządzić silną ręką. Proces salonicki pokazał, że dla umocnienia własnej władzy gotów był posłać na śmierć oficerów, którym jego dynastia zawdzięczała tron. Jego niechęć do równorzędnego związku z Chorwatami i Słoweńcami, widoczna już w latach 1917–1918, zaciążyła na całym nowym państwie. Dla jednych był więc twórcą Jugosławii i symbolem serbskiego zwycięstwa, dla innych monarchą, który zaprzepaścił szansę na jej demokratyczny i równoprawny kształt.