Niepodległość Państwa SHS

29 października 1918 roku chorwacki Sabor, sejm Królestwa Chorwacji i Slawonii, jednomyślnie zerwał wszystkie państwowo-prawne więzi z Węgrami i Austrią. Chorwacja, Slawonia i Dalmacja wraz z Rijeką ogłosiły się państwem niezależnym i przystąpiły do wspólnego, suwerennego państwa Słoweńców, Chorwatów i Serbów. Najwyższą władzę Sabor przekazał Radzie Narodowej w Zagrzebiu. Tego dnia powstało Państwo Słoweńców, Chorwatów i Serbów, czyli Państwo SHS, pierwsze państwo jugosłowiańskie. Obejmowało ziemie słoweńskie, Chorwację i Slawonię, Dalmację oraz Bośnię i Hercegowinę. Nie uznało go żadne mocarstwo, a przetrwało zaledwie 33 dni.

Droga do 29 października

Rada Narodowa Słoweńców, Chorwatów i Serbów, utworzona na początku października w Zagrzebiu, 19 października ogłosiła, że bierze w swoje ręce prowadzenie polityki narodowej. Zażądała zjednoczenia całego narodu Słoweńców, Chorwatów i Serbów na całym jego terytorium etnicznym, bez względu na granice krajowe i państwowe, w jednym, w pełni suwerennym państwie, urządzonym na zasadach demokracji politycznej i gospodarczej. Była to odpowiedź na manifest cesarza Karola z 16 października. Cesarz zapowiadał w nim przebudowę austriackiej połowy monarchii w państwo związkowe, ale pod naciskiem rządu węgierskiego wyłączył z niej ziemie Korony Świętego Stefana, a więc i Chorwację. Południowym Słowianom, podzielonym między Austrię, Węgry i Bośnię, nic to nie dawało. Dzień wcześniej Waszyngton odpowiedział Wiedniowi, że autonomia narodów monarchii już nie wystarczy, a o swoim losie mają zdecydować one same.

W kolejnych dniach władza w Chorwacji wymykała się Budapesztowi. Brytyjska chronologia wojny notuje pod 21 października, że ban Chorwacji odrzucił propozycję wojskowego komendanta Zagrzebia, gotowego rozpędzić Radę Narodową. Tego epizodu nie potwierdzają dostępne opracowania chorwackie. Wiadomo natomiast, że 22 października ulicami Zagrzebia przeszły wielkie manifestacje na rzecz zjednoczenia, a ban Antun Mihalović przemawiał przed gmachem teatru narodowego. 23 października Rada zaczęła rozmowy z banem i z dowódcami wojskowymi w Zagrzebiu, generałami Luką Šnjariciem i Mihovilem Mihaljeviciem, o tym, jak się zachowają, jeśli Chorwacja zerwie z monarchią. Tego samego dnia w Rijece zbuntowali się chorwaccy żołnierze z 79 pułku piechoty, co przyspieszyło upadek węgierskiego rządu. 25 października dwudziestu posłów złożyło w Saborze wniosek o zerwanie więzi z monarchią.

28 października ban był na audiencji u cesarza Karola w Wiedniu. Według relacji przytaczanych przez historyków cesarz wysłuchał sprawozdania o sytuacji w Chorwacji i pożegnał go słowami „Róbcie, co chcecie”. Wojskowi dostali z Wiednia zgodę na współpracę z radami narodowymi w utrzymaniu porządku i jeszcze tego dnia generałowie oddali się do dyspozycji Rady. W nocy z 28 na 29 października Komitet Centralny Rady przyjął wniosek wiceprzewodniczącego Svetozara Pribićevicia, by Sabor zerwał z monarchią na podstawie prawa narodów do samostanowienia.

Posiedzenie Saboru

Posiedzenie zaczęło się 29 października o 10.30 w uroczystej atmosferze, pod przewodnictwem Bogdana Medakovicia. Sabor przyjął dwie uchwały. Pierwsza stwierdzała, że na podstawie pełnego prawa narodu do samostanowienia, uznanego już przez wszystkie walczące mocarstwa, wszystkie dotychczasowe państwowo-prawne stosunki i więzi Królestwa Chorwacji, Slawonii i Dalmacji z Królestwem Węgier i Cesarstwem Austrii zostają rozwiązane. Unieważniała ugodę chorwacko-węgierską z 1868 roku wraz z jej późniejszymi uzupełnieniami. Druga głosiła, że Dalmacja, Chorwacja i Slawonia z Rijeką stają się państwem całkowicie niezależnym od Węgier i Austrii i na podstawie jedności narodowej Słoweńców, Chorwatów i Serbów przystępują do wspólnego, narodowego i suwerennego państwa Słoweńców, Chorwatów i Serbów na całym obszarze etnicznym tego narodu. O formie rządów i ustroju państwa miała zdecydować w przyszłości konstytuanta całego zjednoczonego narodu, i to większością kwalifikowaną, która chroniłaby przed przegłosowaniem którejkolwiek z jego części.

Sabor uznał zwierzchnią władzę Rady Narodowej, a funkcje jej rządu objęło prezydium Rady z przewodniczącym Antonem Korošcem, Słoweńcem, oraz wiceprzewodniczącymi Pribićeviciem, chorwackim Serbem, i Chorwatem Ante Paveliciem. Ban oświadczył, że przyjmuje stanowisko Saboru i oddaje całą władzę wykonawczą do dyspozycji Rady, która pozostawiła go na czele rządu krajowego. Na posiedzenie przyszli również generałowie, by pokazać, że wojsko podporządkowuje się nowej władzy. Po głosowaniu posłowie i tłum przeszli na mszę dziękczynną do kościoła św. Marka. Tego samego dnia na wielkim wiecu w Lublanie proklamowano nowe państwo na ziemiach słoweńskich, a w kolejnych dniach Rada przejęła władzę w Splicie, Sarajewie i innych miastach. Brytyjska chronologia notuje przystąpienie Saboru do jugosłowiańskiej deklaracji niepodległości pod 30 października, ale opracowania chorwackie, oparte na protokołach Saboru, zgodnie podają 29 października.

Państwo bez uznania

Nowe państwo nie miało ani uznania sprzymierzonych, ani własnego wojska. Zbuntowane i rozprzężone oddziały armii austro-węgierskiej wracały z frontu do domów, a na wsi szerzyły się rabunki. Serbowie z Wojwodiny nie podporządkowali się Zagrzebiowi i już w listopadzie przyłączyli się bezpośrednio do Serbii. Największym zagrożeniem były jednak Włochy. Traktat londyński obiecywał im Istrię, część Dalmacji i wyspy, a w dniu proklamacji Państwa SHS armia włoska prowadziła już ofensywę pod Vittorio Veneto. Po rozejmie z Austro-Węgrami 3 listopada wojska włoskie zaczęły zajmować wschodnie wybrzeże Adriatyku, w tym ziemie zamieszkane w większości przez Słoweńców i Chorwatów.

Pod tą presją w Radzie Narodowej górę wzięli zwolennicy szybkiego zjednoczenia z Serbią. Na początku listopada przedstawiciele Rady, Komitetu Jugosłowiańskiego i rządu serbskiego uzgodnili w Genewie plan państwa związkowego, ale rząd serbski i sam Pribićević wkrótce go odrzucili. 24 listopada Rada postanowiła połączyć się z Serbią i Czarnogórą, a 1 grudnia 1918 roku jej delegacja, nie trzymając się warunków przyjętych w Zagrzebiu, poprosiła w Belgradzie o zjednoczenie bez zastrzeżeń. Tego dnia regent Aleksander proklamował Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Spór o to, czy wspólne państwo ma być scentralizowane, czy federacyjne, nierozstrzygnięty ani w deklaracji z Korfu, ani w październiku 1918 roku, ciążył na nim przez cały okres międzywojenny.