Skutki I wojny światowej

I wojna światowa pochłonęła według różnych zestawień od 8,5 do 11 milionów żołnierzy i od 5 do 13 milionów cywilów, a tuż po niej świat spustoszyła pandemia grypy hiszpanki. Upadły cztery imperia: rosyjskie, niemieckie, austro-węgierskie i osmańskie, a na ich gruzach powstały nowe państwa, w tym odrodzona Polska. Konferencja pokojowa w Paryżu narzuciła pokonanym traktaty, z których najważniejszy, wersalski, do dziś budzi spory. Wojna zostawiła po sobie długi, inflację i miliony inwalidów, ale też prawa wyborcze dla kobiet w wielu krajach, Ligę Narodów oraz nowe ruchy, komunistyczny i faszystowski, które zaważyły na losach całego stulecia.

Bilans ludzki

Dokładnej liczby ofiar nikt nie zna, bo państwa liczyły straty różnie, a wielu żołnierzy zaginęło bez śladu. Zestawienie Departamentu Wojny USA z 1924 roku mówiło o 8,54 miliona poległych i zmarłych żołnierzy, najczęściej podaje się 9–10 milionów, a najwyższe szacunki sięgają 11 milionów. Przez wszystkie armie przeszło od 65 do 70 milionów ludzi. Najwięcej żołnierzy straciły Niemcy, od 1,77 do 2,04 miliona, i Rosja, od 1,7 do 2,25 miliona. Rannych było około 21 milionów.

Najkrwawsze były wielkie bitwy na wyniszczenie, takie jak Verdun, Somma czy ofensywa Brusiłowa, w których obie strony traciły setki tysięcy ludzi. W stosunku do liczby ludności najciężej ucierpiała Serbia: wojna zabrała, wliczając cywilów, od 16,1 do 27,8 procent jej mieszkańców. Francja straciła według USHMM szesnaście procent zmobilizowanych, najwięcej w stosunku do liczby wystawionych żołnierzy.

Ofiary cywilne jeszcze trudniej policzyć. Szacunki wahają się od 5 do 13 milionów zmarłych z głodu, chorób, w działaniach wojennych i w masakrach. Największą zbrodnią wojny było ludobójstwo Ormian w Imperium Osmańskim. W Niemczech blokada morska zabiła według różnych szacunków od 0,3 do 0,76 miliona ludzi. Wojna zostawiła w Europie około 10 milionów uchodźców, trzy miliony wdów i sześć milionów sierot.

Na ziemiach polskich wojna była wojną bratobójczą, bo Polacy służyli w armiach wszystkich trzech zaborców. Pod bronią było ich od 2,9 do 3,4 miliona, a poległo, zmarło lub zaginęło od 385 do 530 tysięcy. Front kilka razy przetoczył się przez Królestwo i Galicję. Latem 1915 roku, podczas wielkiej ofensywy państw centralnych, Rosjanie opuścili Królestwo i przymusowo wysiedlili w głąb imperium wielkie rzesze ludności. To bieżeństwo objęło według różnych szacunków od 2 do 3,5 miliona ludzi wszystkich narodowości.

Osobną katastrofą była pandemia grypy hiszpanki z lat 1918–1919. Nie wywołała jej wojna, ale w Stanach Zjednoczonych wykryto ją najpierw wśród wojskowych, a w ostatnich miesiącach walk dziesiątkowała armie od Palestyny po Afrykę Wschodnią. Według amerykańskich CDC zakaziło się około 500 milionów ludzi, jedna trzecia ludności świata, a zmarło co najmniej 50 milionów. Starsze szacunki, przytaczane w polskich materiałach szkolnych, mówią o około 20 milionach. Ofiar pandemii nie wlicza się zwykle do strat wojennych.

Upadek czterech imperiów

Wojna zmiotła cztery monarchie, które przez stulecia rządziły Europą Środkową i Wschodnią oraz Bliskim Wschodem: Romanowów, Hohenzollernów, Habsburgów i Osmanów. Żadna z nich nie przetrwała wojny, choć Rosja upadła jeszcze przed jej końcem, a imperium osmańskie dogorywało kilka lat.

Pierwsza runęła Rosja. 12 marca 1917 roku garnizon Piotrogrodu przeszedł na stronę strajkujących (rewolucja lutowa), a 15 marca Mikołaj II zrzekł się tronu za siebie i syna. Rząd Tymczasowy proklamował republikę, ale 7 listopada władzę zdobyli bolszewicy (rewolucja październikowa), a ich rządem, Radą Komisarzy Ludowych, pokierował Włodzimierz Lenin.

W styczniu 1918 roku bolszewicy rozpędzili pierwszy wolno wybrany parlament Rosji, a 3 marca Rosja Radziecka podpisała z państwami centralnymi traktat brzeski. Straciła Polskę, Litwę, Kurlandię, Inflanty, Estonię, Finlandię i Ukrainę, a według często przytaczanych danych na oderwanych ziemiach mieszkało około 56 milionów ludzi. W lipcu bolszewicy zamordowali byłego cara z rodziną. Kraj pogrążył się w wojnie domowej, która pochłonęła ponad siedem milionów ofiar.

Cesarstwo Niemieckie upadło w ciągu kilku dni. 3 listopada 1918 roku bunt marynarzy w Kilonii rozpoczął rewolucję, a 9 listopada dotarła ona do Berlina: kanclerz ogłosił abdykację Wilhelma II, władzę objął Friedrich Ebert, a Philipp Scheidemann proklamował republikę. Nazajutrz cesarz wyjechał do Holandii, gdzie 28 listopada podpisał akt zrzeczenia się koron Prus i Rzeszy. 11 listopada Niemcy podpisali rozejm w Compiègne.

Monarchia Habsburgów rozpadła się na narody. 16 października 1918 roku Karol I zapowiedział przebudowę Austrii w państwo związkowe, ale narody monarchii odrzuciły tę ofertę. 31 października w Budapeszcie władzę objął Mihály Károlyi, a 3 listopada Austro-Węgry podpisały rozejm w Villa Giusti. 11 listopada Karol I zrzekł się udziału w sprawach państwa, choć formalnie nie abdykował. Dzień później w Wiedniu proklamowano republikę, a 16 listopada Węgry ogłosiły się republiką ludową.

Imperium Osmańskie podpisało 30 października 1918 roku rozejm w Mudros, a w listopadzie flota sprzymierzonych stanęła przed Konstantynopolem. Rządzący państwem od lat triumwirat Envera, Talaata i Dżemala uciekł z kraju. Sułtana obalono w 1922 roku, po zwycięskiej wojnie tureckich nacjonalistów Mustafy Kemala, a po pokoju w Lozannie powstała Republika Turecka. Z państw centralnych przetrwała tylko monarchia bułgarska, choć car Ferdynand musiał oddać tron synowi.

Nowe państwa i nowe granice

Na mapie Europy pojawiło się kilka nowych państw. 11 listopada 1918 roku Rada Regencyjna oddała dowództwo nad wojskiem Józefowi Piłsudskiemu, który dzień wcześniej wrócił z Magdeburga, i ten dzień stał się Świętem Niepodległości. 16 listopada Piłsudski zawiadomił depeszą rządy państw wojujących i neutralnych o istnieniu niepodległej Polski. Granice trzeba było jednak dopiero wywalczyć: od 1 listopada trwały walki o Lwów, a 27 grudnia wybuchło powstanie wielkopolskie.

28 października 1918 roku Komitet Narodowy w Pradze przejął władzę i ogłosił powstanie Czechosłowacji, której prezydentem 14 listopada został Tomáš Masaryk. 29 października chorwacki Sabor zerwał więzi z Austro-Węgrami i powstało Państwo Słoweńców, Chorwatów i Serbów. Po tym, jak zgromadzenie w Podgoricy zdetronizowało króla Czarnogóry, 1 grudnia w Belgradzie proklamowano Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców, od 1929 roku Jugosławię.

Rumunia, choć w maju 1918 roku musiała podpisać z państwami centralnymi pokój w Bukareszcie, wyszła z wojny ogromnie powiększona. W kwietniu 1918 roku Rada Kraju w Kiszyniowie przegłosowała połączenie Besarabii z Rumunią, 28 listopada Kongres Generalny w Czerniowcach przyłączył Bukowinę, a 1 grudnia zgromadzenie w Alba Iulia ogłosiło połączenie Siedmiogrodu i Banatu z królestwem. Tak powstała Wielka Rumunia, obejmująca niemal wszystkie ziemie zamieszkane przez Rumunów.

Na zachodnich obrzeżach dawnego imperium rosyjskiego niepodległość ogłosiły Finlandia, Litwa, Estonia i Łotwa. Finlandia zachowała ją trwale, a kraje bałtyckie zajął w 1940 roku Związek Radziecki.

Ukraińcy proklamowali w Kijowie Ukraińską Republikę Ludową, a w Galicji Wschodniej Zachodnioukraińską Republikę Ludową, której wojska walczyły z Polakami o Lwów. W maju 1918 roku niepodległość ogłosiły państwa Zakaukazia: Gruzja, Armenia i Azerbejdżan. Wszystkie trzy w 1920 roku stały się republikami radzieckimi, a w 1922 roku weszły w skład Związku Radzieckiego.

Na Bliskim Wschodzie arabskie ziemie imperium osmańskiego przypadły jako mandaty Ligi Narodów Wielkiej Brytanii i Francji. Francja objęła Syrię i Liban, a Wielka Brytania Mezopotamię i Palestynę, gdzie zobowiązała się wcześniej w deklaracji Balfoura wspierać „siedzibę narodową dla narodu żydowskiego”. Jeszcze w listopadzie 1918 roku Brytyjczycy i Francuzi deklarowali, że chcą „całkowitego wyzwolenia” ludów Syrii i Mezopotamii i rządów z ich wyboru. Również niemieckie kolonie w Afryce i na Pacyfiku stały się mandatami.

Nowych granic nie dało się wytyczyć tak, by rozdzielały narody. Nowe państwa Europy Wschodniej miały liczne mniejszości: miliony Niemców znalazły się poza Niemcami, a ponad dwa miliony Węgrów poza Węgrami. Traktaty z 1919 roku zawierały gwarancje praw mniejszości, ale nikt nie umiał wymusić ich przestrzegania.

Pokój paryski i traktat wersalski

Konferencja pokojowa otworzyła się w Paryżu 18 stycznia 1919 roku. Obradowali na niej przedstawiciele blisko trzydziestu państw, ale decydowała „Wielka Czwórka”: prezydent USA Woodrow Wilson, który przypłynął do Europy w grudniu 1918 roku, premierzy David Lloyd George, Georges Clemenceau i Vittorio Emanuele Orlando. Pokonanych nie dopuszczono do obrad, nie zaproszono też Rosji Radzieckiej.

Traktat z Niemcami podpisano 28 czerwca 1919 roku w Sali Lustrzanej pałacu w Wersalu, a wszedł w życie 10 stycznia 1920 roku. Niemcy straciły wszystkie kolonie i od 10 (według amerykańskiego Biura Historyka) do 13 procent (według USHMM) terytorium w Europie. Gdańsk i Zagłębie Saary przeszły pod zarząd Ligi Narodów, a armię ograniczono do 100 000 żołnierzy. W artykule 231 Niemcy przyjęli odpowiedzialność za wojnę i obowiązek zapłaty reparacji, których wysokość komisja ustaliła w 1921 roku na 132 miliardy marek w złocie.

Z pozostałymi pokonanymi zawarto osobne traktaty: z Austrią w Saint-Germain 10 września 1919 roku, z Bułgarią w Neuilly 27 listopada 1919 roku, z Węgrami w Trianon 4 czerwca 1920 roku i z Turcją w Sèvres 10 sierpnia 1920 roku. Tego ostatniego Turcy nie uznali i po zwycięskiej wojnie wynegocjowali w Lozannie 24 lipca 1923 roku nowy traktat, jako jedyni pokonani zmieniając warunki swojej klęski.

Wilson nie przekonał własnego kraju. Senat USA w marcu 1920 roku odrzucił traktat wersalski, a wraz z nim przystąpienie do Ligi Narodów. Stany Zjednoczone zawarły z Niemcami osobny pokój w 1921 roku i nigdy nie weszły do Ligi.

Gospodarka i społeczeństwo

Wojna zrujnowała finanse wszystkich walczących. Zniszczenia szacuje się na około 273 miliardy dolarów. Rządy łatały budżety drukiem pieniędzy bez pokrycia, co w niektórych krajach doprowadziło do hiperinflacji sięgającej miliona procent. Wielka Brytania z największego inwestora zagranicznego stała się jednym z największych dłużników, a odsetki pochłaniały około 40 procent wydatków państwa. Alianci byli zadłużeni w Stanach Zjednoczonych, na które przeszła gospodarcza przewaga nad Europą.

Najgłośniejszym przykładem była Republika Weimarska. Ciężar długów wojennych i reparacji, a także druk pieniędzy na pokrycie wydatków, wywołały hiperinflację, która od końca 1921 do 1923 roku zniszczyła oszczędności Niemców. Marka papierowa straciła ostatecznie niemal całą wartość, a w styczniu 1923 roku Francuzi i Belgowie zajęli Zagłębie Ruhry za zaległości w reparacjach.

Wojna zmieniła położenie kobiet. Pod nieobecność mężczyzn zastępowały ich w fabrykach, na roli i w urzędach, utrzymywały rodziny, a część z nich służyła w wojsku. W wielu krajach przyspieszyło to przyznanie im praw wyborczych. W Wielkiej Brytanii ustawa z 6 lutego 1918 roku dała głos kobietom, które ukończyły 30 lat, i 14 grudnia 1918 roku po raz pierwszy głosowały w wyborach. W Polsce ordynację z prawem głosu dla kobiet wprowadził 28 listopada 1918 roku rząd Moraczewskiego. Kobiety głosowały też w 1919 roku w Niemczech i w 1920 roku w USA.

Do domów wracały miliony żołnierzy, a według AFP od pięciu do sześciu milionów z nich zostało okaleczonych na całe życie. Już demobilizacja budziła gniew frontowców, a potem wielu z nich nie mogło znaleźć pracy w gospodarce przestawianej z wojennej na pokojową. Społeczeństwa nie umiały zająć się weteranami, którzy zakładali własne związki kombatanckie. O frontowcach zaczęto mówić „stracone pokolenie”, bo wielu z nich nigdy nie otrząsnęło się z przeżyć wojny.

Polityka i ideologie

Wojna miała przynieść rozkwit demokracji, a wzmocniła radykałów z lewa i z prawa. W Rosji bolszewicy zbudowali pierwsze państwo komunistyczne i chcieli rewolucji światowej, którą w marcu 1919 roku zaczęła wspierać Międzynarodówka Komunistyczna. W Niemczech już 30 grudnia 1918 roku powstała Komunistyczna Partia Niemiec, a w 1919 roku proklamowano komunistyczne republiki na Węgrzech (20 marca) i w Bawarii (w kwietniu). Fala rewolucyjna opadła dopiero po klęsce Armii Czerwonej pod Warszawą w sierpniu 1920 roku.

Z rozczarowania wojną wyrósł też faszyzm. Włosi uważali, że nie dostali ziem, na które liczyli, i mówili o „okaleczonym zwycięstwie”. Spór o Fiume, które we wrześniu 1919 roku zajęli weterani i nacjonaliści pod wodzą poety Gabriele D’Annunzia, rozpalał nastroje. W 1919 roku Benito Mussolini, wyrzucony w 1914 roku z partii socjalistycznej, założył Związki Walki (Fasci di Combattimento), w których przeważali początkowo weterani. W 1921 roku przekształcił je w Narodową Partię Faszystowską. Od 1922 roku rządził Włochami, a od D’Annunzia przejął tytuł „Duce” i czarne koszule.

Najambitniejszym pomysłem nowego porządku była Liga Narodów z siedzibą w Genewie. Jej utworzenie zapowiadał ostatni z czternastu punktów Wilsona, a statut Ligi stał się pierwszą częścią traktatu wersalskiego. Miała rozwiązywać spory pokojowo, gwarantować niepodległość i granice państw członkowskich, a w razie potrzeby stosować sankcje. Bez Stanów Zjednoczonych, które do niej nie przystąpiły, działała jednak, według większości historyków, znacznie słabiej, niż mogłaby.

Droga do następnej wojny

Traktat wersalski krytykowano od początku, i to z przeciwnych stron. Brytyjski ekonomista John Maynard Keynes, członek delegacji na konferencji, nazwał go w 1919 roku w książce „Ekonomiczne konsekwencje pokoju” „pokojem kartagińskim”, chybioną próbą zniszczenia Niemiec, a reparacje uważał za niemożliwe do spłacenia. Marszałek Ferdinand Foch uważał przeciwnie, że traktat jest dla Niemiec zbyt łagodny, i mówił: „To nie jest pokój, to rozejm na dwadzieścia lat”.

Historycy oceniają traktat bardzo różnie. Francuski ekonomista Étienne Mantoux polemizował z Keynesem. Historyk Gerhard Weinberg pisał w 1994 roku, że traktat był w gruncie rzeczy korzystny dla Niemiec, bo zachowały jedność państwa i uniknęły okupacji. Brytyjczyk Correlli Barnett zestawiał go z traktatem brzeskim i uważał za łagodny, a Richard J. Evans przypominał, że niemiecka prawica nie przyjęłaby żadnego pokoju, który nie czyniłby Niemiec zwycięzcą.

Większy wpływ niż sam tekst traktatu miało być może to, jak go zapamiętano. W Niemczech szerzyła się legenda o „ciosie w plecy”: armia rzekomo nie przegrała wojny, lecz została zdradzona przez polityków, którzy podpisali rozejm. Dla przeciwników republiki 9 listopada stał się datą „zdrady”, a Adolf Hitler wykorzystał tę urazę w drodze do władzy. Niemiecką gospodarkę załamał jednak wielki kryzys gospodarczy, którego traktat nie spowodował, choć posłużył za wygodnego kozła ofiarnego. Historycy wciąż spierają się, jak duży był rzeczywisty wpływ traktatu, a pytanie, dlaczego powojenny ład runął w 1939 roku, pozostaje otwarte.