Estonia ogłasza niepodległość

24 lutego 1918 roku w Tallinnie, który opuszczali właśnie bolszewicy, a do którego zbliżała się armia niemiecka, estoński Komitet Ocalenia ogłosił Manifest do wszystkich ludów Estonii. „Estonia w swoich historycznych i etnograficznych granicach zostaje od dnia dzisiejszego ogłoszona niepodległą republiką demokratyczną” – głosił dokument podpisany przez Radę Starszych Maapäevu, estońskiego zgromadzenia krajowego. Tego samego dnia Komitet powołał Rząd Tymczasowy z Konstantinem Pätsem na czele. Dzień wcześniej wieczorem manifest odczytano publicznie w Parnawie (Pärnu). Państwo istniało na razie tylko na papierze, bo nazajutrz do Tallinna weszli Niemcy, ale 24 lutego Estończycy obchodzą do dziś jako dzień niepodległości.

Między bolszewikami a Niemcami

Przywódcy estońskich partii postanowili już w połowie stycznia, że ogłoszą niepodległość, gdy groźba niemieckiej okupacji stanie się bezpośrednia. Na razie liczyli jeszcze na Estońskie Zgromadzenie Ustawodawcze, którego wybory rozpisał zdominowany przez bolszewików Komitet Wykonawczy Rad Estonii. Głosowano 3 i 4 lutego (21 i 22 stycznia st. st.), a w części okręgów tydzień później. Według cząstkowych wyników prawie dwie trzecie głosów zdobyły partie opowiadające się za własnym państwem. Bolszewicy przerwali wybory, 10 lutego wprowadzili w miastach stan wojenny, ogłosili szlachtę bałtycką wyjętą spod prawa i aresztowali około 800 ziemian, których wywieziono w głąb Rosji. Przywódcy Maapäevu pozostali w podziemiu.

Rozstrzygnęły wydarzenia w Brześciu. Po tym, jak Trocki ogłosił, że Rosja ani nie walczy, ani nie podpisze pokoju, Niemcy wypowiedzieli rozejm i 18 lutego ruszyli na wschód. Tego dnia Rada Starszych Maapäevu powołała komisję, która miała napisać manifest. Zasiedli w niej Jüri Jaakson, Karl Ast, Juhan Kukk i Jüri Vilms. 19 lutego Rada postanowiła wykorzystać chwilę, gdy wojska rosyjskie uciekały z kraju, a niemieckie jeszcze go nie zajęły, i ogłosić niepodległość. Całą władzę oddała trzyosobowemu Komitetowi Ocalenia Estonii, w którym zasiedli Päts, Vilms i Konstantin Konik. Tego samego dnia okręty Floty Bałtyckiej zaczęły się przebijać przez lody z Tallinna do Helsinek. 20 lutego niemieckie oddziały z zajętych jesienią wysp przeprawiły się na stały ląd pod Virtsu. 21 lutego Rada Starszych zatwierdziła tekst manifestu.

Parnawa i Tallinn

W Tallinnie wciąż rządzili bolszewicy, więc manifestu nie dało się tam wydrukować. Według estońskich opracowań adwokat Jaan Soop przewiózł tekst, ukryty w bucie, do Parnawy. Wydrukowano go w drukarni Aleksandra Jürvetsona na zamówienie miejscowego przywódcy Związku Ludu Wiejskiego, Augusta Jürmanna, i rozlepiono w mieście. 23 lutego o ósmej wieczorem członek Maapäevu Hugo Kuusner odczytał manifest z balkonu teatru Endla mieszkańcom i żołnierzom estońskich oddziałów narodowych. Następnego dnia w południe batalion 2 Estońskiego Pułku Piechoty urządził w Parnawie pierwszą defiladę wojskową republiki, a manifest odczytano także w Viljandi i Tori.

24 lutego ostatni przedstawiciele władzy radzieckiej odpłynęli z Tallinna na rosyjskich okrętach do Helsinek, a porządku w mieście pilnowały estońskie oddziały narodowe i samoobrona. Komitet Ocalenia ogłosił wtedy manifest w stolicy, z datą „Tallinn, 24 lutego 1918”, i powołał rząd. Źródła nie są zgodne co do tego, kiedy manifest odczytano publicznie w Tallinnie. Część opracowań mówi o 24 lutego, estońskie kalendaria podają, że Päts odczytał go mieszkańcom 25 lutego, a gazeta „Teataja” wydrukowała go tego samego dnia. Wersja z 24 lutego, a nie pierwotna z 21 lutego, stała się oficjalnym tekstem. W 1937 roku Kuusner proponował, by za dzień narodzin państwa uznać 21 albo 23 lutego, ale dyrektor archiwum państwowego Gottlieb Ney odpowiedział, że liczy się 24 lutego, bo tego dnia niepodległość ogłoszono w stolicy, a władza przeszła w ręce wybranych organów.

Co zapowiadał manifest

Manifest wymieniał ziemie republiki: powiaty Harjumaa, Läänemaa, Järvamaa, Virumaa z Narwą i okolicą, Tartumaa, Võrumaa, Viljandimaa i Pärnumaa, a także wyspy Sarema, Hiuma i Muhu oraz inne, na których od wieków mieszkali Estończycy. Ostateczną granicę z Łotwą i Rosją miały wyznaczyć plebiscyty po zakończeniu wojny. Do czasu zebrania się Estońskiego Zgromadzenia Ustawodawczego, wybranego w powszechnych, bezpośrednich, tajnych i proporcjonalnych wyborach, władza należała do Maapäevu i Rządu Tymczasowego. Republika chciała zachować pełną neutralność wobec wszystkich sąsiadów i liczyła, że ci odpowiedzą tym samym. Estońskie wojsko miało zostać zmniejszone do rozmiarów potrzebnych do utrzymania porządku, a Estończyków z armii rosyjskiej wzywano do domu.

Rząd miał kierować się zasadami demokracji: wszyscy obywatele, bez względu na wyznanie, narodowość i poglądy, mieli być równi wobec prawa, a mniejszości narodowe, „Rosjanie, Niemcy, Szwedzi, Żydzi i inni”, dostać autonomię kulturalną. Manifest gwarantował wolność słowa, druku, wyznania, zgromadzeń, stowarzyszeń i strajków, zapowiadał uwolnienie więźniów politycznych, przywrócenie samorządów rozpędzonych przez bolszewików, utworzenie milicji i ustaw w sprawie ziemi, pracy, aprowizacji i finansów. Zamykały go słowa: „Niech żyje niepodległa demokratyczna Republika Estońska! Niech żyje pokój między narodami!”.

Rząd Tymczasowy

Trzynastoosobowy Rząd Tymczasowy, powołany 24 lutego, był koalicją Związku Ludu Wiejskiego, demokratów, socjaldemokratów i Partii Pracy. Päts, premier, objął też sprawy wewnętrzne i handel, Vilms resort sprawiedliwości, były komisarz guberni Jaan Poska sprawy zagraniczne, Kukk finanse, a Andres Larka sprawy wojskowe. Rząd zdążył odbyć pierwsze posiedzenie. Jego głównym zadaniem miało być zabieganie o uznanie za granicą, gdzie od stycznia działała delegacja z Jaanem Tõnissonem i Antsem Piipem, oraz przygotowanie wyborów do konstytuanty.

Niemcy w Tallinnie

Na to nie starczyło już czasu. 24 lutego Niemcy weszli do Tartu i Parnawy, 25 lutego do Viljandi i Tallinna, a 4 marca do Narwy, zajmując całą Estonię. Niemieckie dowództwo nie uznało żadnego estońskiego rządu. Päts, Vilms i Poska rozmawiali z niemieckim generałem przez kilka godzin, ale bez skutku. Okupanci przywrócili przedrewolucyjne prawa, oparli się na bałtyckich Niemcach, którzy marzyli o księstwie bałtyckim złączonym z Rzeszą, a wiosną rozwiązali estońskie oddziały narodowe. Rząd zszedł do podziemia. Vilms zginął w kwietniu w Finlandii w niewyjaśnionych do końca okolicznościach, a Pätsa Niemcy aresztowali w czerwcu i wysłali do obozu.

Manifest nie stworzył od razu państwa, ale dał Estończykom akt, na który mogli się powoływać. W maju 1918 roku Wielka Brytania, Francja i Włochy uznały Maapäev de facto. Gdy w listopadzie Niemcy przegrały wojnę, Rząd Tymczasowy wyszedł z ukrycia i przejął władzę, a Republika Estońska obroniła się w wojnie z Rosją Radziecką, zakończonej traktatem w Tartu w 1920 roku.