Turcy odbijają Trapezunt

24 lutego 1918 roku oddziały osmańskiej 3 Armii weszły do Trapezuntu, najważniejszego portu północno-wschodniej Anatolii. Niespełna dwa lata wcześniej, w kwietniu 1916 roku, zajęli go Rosjanie. Teraz nie było go komu bronić. Rosyjska armia kaukaska rozpadła się po rewolucji, a jej żołnierze rozjechali się do domów. Według brytyjskich historyków W.E.D. Allena i Pawła Muratowa tureckie natarcie wzdłuż wybrzeża nie napotkało oporu. Prawdziwe walki toczyły się w tym czasie daleko w głębi lądu, pod Erzincanem.

Rozejm, którego nikt nie pilnował

Od jesieni 1917 roku na froncie kaukaskim nie strzelano. 18 grudnia (5 grudnia st. st.) dowódca rosyjskiego frontu kaukaskiego, generał Michaił Przewalski, za zgodą władz Zakaukazia zawarł w Erzincanie rozejm z dowódcą 3 Armii, Wehibem Paszą. Komisariat Zakaukaski w Tyflisie, w którym zasiadali Gruzini, Ormianie i Azerowie, nie uznawał bolszewików, ale nie ogłosił też pełnej odrębności od Rosji. Po rozejmie rosyjskie wojska zaczęły masowo opuszczać zajęte ziemie tureckie. Frontu pilnowały odtąd tylko nieliczne oddziały gruzińskie i świeżo utworzony korpus ormiański. Według Allena i Muratowa liczył on na początku 1918 roku najwyżej około 16 tysięcy piechoty, tysiąc kawalerzystów i kilka tysięcy milicjantów, rozrzuconych na ogromnym obszarze, od Erzincanu po Wan.

Turcy tymczasem odpoczywali i uzupełniali siły. Rząd Envera Paszy mimo brytyjskich postępów w Palestynie i Mezopotamii trzymał 3 Armię w odwodzie na Kaukaz. Po rewolucji w Rosji upatrywał szansy na odzyskanie granicy z 1878 roku, a nawet na ekspansję ku turkijskim ludom Zakaukazia. Wehib Pasza dysponował według Allena i Muratowa 45–50 tysiącami ludzi i 160 działami, siłą w zupełności wystarczającą przeciw Ormianom i Gruzinom. Pretekstu dostarczały wieści z okupowanych ziem. Wehib zasypywał Rosjan protestami przeciw grabieżom wracających do domu żołnierzy i przeciw masakrom muzułmanów, o które oskarżał ormiańskie oddziały. Między Ormianami, którzy przeżyli ludobójstwo z 1915 roku albo wrócili w ślad za armią rosyjską, a Kurdami z gór Dersimu niemal codziennie dochodziło do krwawych starć.

Erzincan i Trapezunt

12 lutego turecka piechota zaatakowała ormiańską placówkę w Çardaklı na drodze do Sivas. Druga kolumna nadeszła od Kemah i 13 lutego stanęła około 11 kilometrów od Erzincanu. Według tureckiej tradycji miasto wróciło w ręce osmańskie tego właśnie dnia. Pułkownik Morel, były rosyjski attaché wojskowy w Tokio, który z około dwoma tysiącami ormiańskich ochotników trzymał Erzincan, musiał zarządzić odwrót na Erzurum. Od 14 do 24 lutego jego kolumna szła przez śnieg i mróz, osłaniając tysiące przerażonych uchodźców przed napadami Kurdów. Według Allena i Muratowa odmrożeń doznało 40–50 procent żołnierzy i uciekinierów. Tureckie dywizje zajęły za nimi Erzincan i Mamahatun, a część sił weszła do Bayburtu.

W tym samym czasie II Korpus Kaukaski ruszył wzdłuż wybrzeża Morza Czarnego i w dolinach na południe od niego. Trapezunt przeżył zimę w chaosie. Rosyjscy żołnierze buntowali się i plądrowali miasto, a oficerowie zajmowali miejscowe statki, by uciec. Spokój przywracał grecki metropolita Chryzant, który według części opracowań pełnił pod rosyjską okupacją obowiązki gubernatora. Gdy ostatni Rosjanie odpłynęli, do miasta weszli Turcy. Do końca lutego zajęli także Gümüşhane. Ani rząd w Konstantynopolu, ani nowe władze Zakaukazia nie uważały się formalnie za strony wojny. Turcy twierdzili, że po prostu wracają do własnych prowincji.

Dla Ormian z odzyskiwanych ziem oznaczało to śmiertelne zagrożenie. Nie czekając na wojska osmańskie, mieszkańcy okolic Erzurumu, Hınısu, Wanu i doliny Eleşkirt prosili o ewakuację za dawną granicę rosyjską, a znaczną część młodej ormiańskiej armii trzeba było rozproszyć, by osłaniała ich odejście. Erzurum bronił oddział słynnego partyzanckiego dowódcy Andranika Ozaniana. Nie zdołał go utrzymać, bo 12 marca miasto zajęli Turcy. Dzień przed zajęciem Trapezuntu, 23 lutego, zebrał się w Tyflisie Sejm Zakaukaski, który zaczął obradować nad warunkami pokoju z Turcją. W połowie marca rokowania zaczęły się właśnie w Trapezuncie. Tymczasem traktat pokojowy, który bolszewicy podpisali w Brześciu 3 marca, zobowiązał Rosję do wycofania wojsk także z okręgów Karsu, Ardahanu i Batumi, utraconych przez Turcję w 1878 roku.