Erzurum w I wojnie światowej

Erzurum, miasto-twierdza na Wyżynie Armeńskiej, był najważniejszym punktem frontu kaukaskiego po stronie osmańskiej. Stała w nim kwatera 3 Armii, a przez dolinę górnego Araksu prowadziła stąd droga do rosyjskiego Karsu. Zimą 1914 roku wyruszyła stąd na Sarykamysz armia Envera Paszy, w 1915 roku ormiańskich mieszkańców miasta i równiny wysiedlono i wymordowano, a w lutym 1916 roku twierdzę zdobyli Rosjanie. Turcy wrócili do niej w marcu 1918 roku.

Twierdza i kwatera (1914–1915)

Erzurum przebudowano po wojnie rosyjsko-tureckiej 1877–1878, a dwa pierścienie fortów na grzbiecie Deveboynu osłaniały go od wschodu. W lutym 1914 roku miasto wybrano na siedzibę jednego z dwóch inspektoratów, które pod nadzorem Europejczyków miały wprowadzić reformy we wschodnich prowincjach. Latem obradował tu kongres ormiańskiej partii Dasznakcutiun. Delegacja młodoturecka namawiała Ormian, by w razie wojny wzniecili powstanie na rosyjskim Kaukazie, ale usłyszała wymijającą odpowiedź.

Gdy Rosja wypowiedziała wojnę Turcji, jej korpus ruszył w stronę Erzurum, ale kontratak 3 Armii zepchnął go niemal do granicy. Ośmielony tym Enver przyjechał do Erzurum, by osobiście poprowadzić zimowe natarcie. Pod Sarykamyszem mróz, tyfus i rosyjski kontratak zniszczyły jego armię. Tyfus plamisty szalał potem w przepełnionych szpitalach Erzurum, a 12 lutego 1915 roku zmarł na niego nowy dowódca 3 Armii, Hafız Hakkı.

Zagłada Ormian (1915)

Deklaracja Ententy z maja 1915 roku wymieniała Erzurum wśród miejsc, w których w połowie kwietnia mordowano Ormian. Według historyka Richarda Hovannisiana ludobójstwo objęło miasto i równinę Erzurum w maju 1915 roku. Wsie wymordowano, a kolumny wysiedlonych z miasta pędzono w stronę pustyni syryjskiej, mordując po drodze. Amerykański misjonarz Robert Stapleton, który został w mieście z rodziną, opowiadał później brytyjskiemu korespondentowi Morganowi Philipsowi Price’owi, jak wstawiał się za skazanymi u gubernatora. Gdy przyszli Rosjanie, ormiańskie dzielnice i wsie stały puste i ograbione.

Pod rosyjską władzą (1916–1917)

W styczniu 1916 roku generał Nikołaj Judenicz uderzył w środku zimy. W ofensywie erzurumskiej rozbił 3 Armię pod Köprüköy, a potem przez zaśnieżone grzbiety wdarł się w pierścień fortów. 16 lutego 1916 roku do opuszczonego miasta wjechali Kozacy. Rosjanie zdobyli tu 327 dział. Price, który obejrzał je kilka dni później, znalazł wśród nich działa z 1873 roku, wykonane w Anglii.

Upadek twierdzy uchodzącej za klucz do Anatolii odbił się echem w całej Entencie. Car mówił francuskiemu ambasadorowi, że Erzurum i Trapezunt są mu potrzebne ze względów strategicznych, a sojusznicy w porozumieniu Sykes-Picot i w nocie Greya przyznali Rosji całą prowincję. Władze carskie nie pozwoliły jednak wrócić ormiańskim uchodźcom. Pozwolił na to dopiero Rząd Tymczasowy po rewolucji 1917 roku, a przy rosyjskim generale, który z Erzurum zarządzał zajętymi ziemiami, sprawami cywilnymi zajął się Ormianin Jakow Zawriew. Pod koniec lata rosyjscy żołnierze zaczęli masowo dezerterować, a w grudniu 1917 roku zawarto z Turkami rozejm.

Powrót Turków (1918)

Front przejął świeżo utworzony korpus ormiański. W lutym 3 Armia Wehiba Paszy zajęła Erzincan i Trapezunt. 3 marca do Erzurum przybył z posiłkami Andranik Ozanian, tego samego dnia, w którym Rosja w Brześciu zrzekła się tych ziem. W nocy z 11 na 12 marca Ormianie opuścili miasto, a rano weszli do niego Turcy. Kâzım Karabekir zastał w twierdzy około 400 dział i wielkie zapasy. Odwrotowi towarzyszyła przemoc wobec cywilów po obu stronach, a z wojskiem uciekały tysiące ormiańskich mieszkańców.

Erzurum stał się bramą tureckiego marszu na Zakaukazie. Pod koniec marca wojska osmańskie ruszyły stąd ku dawnej granicy i dalej na Kars. Rozejm w Mudros nie nakazał Turkom opuszczenia wschodnich prowincji i według Hovannisiana w okolicy Erzurum zostało pod bronią do 20 000 żołnierzy i nieregularnych. Ormianie liczyli, że konferencja pokojowa odda im te ziemie. 23 lipca 1919 roku zebrał się w Erzurum kongres delegatów wschodnich prowincji, który na przewodniczącego wybrał Mustafę Kemala i odrzucił wszelkie plany podziału tych ziem.