Ofensywa Bergmanna

Ofensywa Bergmanna była pierwszą operacją wojsk rosyjskich i osmańskich na froncie kaukaskim I wojny światowej. Kilka dni po ataku floty osmańskiej na rosyjskie porty nad Morzem Czarnym oddziały rosyjskiej Armii Kaukaskiej pod dowództwem generała Georgija Bergmanna przekroczyły granicę i ruszyły doliną Araksu w stronę Köprüköy, na drodze do twierdzy Erzurum. Po kilku dniach łatwych postępów natrafiły na silny kontratak osmańskiej 3 Armii. Rosjanie musieli się cofnąć niemal do granicy, a Turcy odnieśli pierwsze zwycięstwo w tej wojnie.

Nazwa i daty

W polskiej literaturze operacja nazywana jest ofensywą Bergmanna albo operacją köprüköyską, w tureckiej bitwami pod Köprüköy i Azap. Nazwisko rosyjskiego dowódcy, generała niemieckiego pochodzenia, w źródłach rosyjskich zapisuje się jako Berchman.

Na tej stronie przyjmujemy daty 2–21 listopada 1914 roku. W nocy z 1 na 2 listopada (w Rosji, gdzie obowiązywał kalendarz juliański, była to noc z 19 na 20 października) wojska rosyjskie przekroczyły granicę. Część źródeł podaje 1 listopada, bo pierwsze oddziały ruszyły jeszcze przed formalnym wypowiedzeniem wojny Turcji przez Rosję. Datę końcową, 21 listopada, podają opracowania tureckie i anglojęzyczne. Tego dnia dowódca 3 Armii przerwał natarcie i cofnął swoje wojska o kilkanaście kilometrów. Polska Wikipedia kończy operację wcześniej, 16 listopada, bez walk pod Azap, które w historiografii tureckiej są jej ostatnim etapem.

Brytyjska chronologia wojny, na której opiera się ten serwis, podaje, że Rosjanie przekroczyli granicę i zajęli Azap 4 listopada, zdobyli Köprüköy 6 listopada, a Turcy odbili je 14 listopada. Te daty nie zawsze zgadzają się z opracowaniami. Według nich Rosjanie przekroczyli granicę 1–2 listopada, pod Köprüköy stanęli 4–5 listopada, a samo miasteczko zajęli 7 listopada. Osmański kontratak ruszył 7 listopada i przełamał rosyjski opór 11–12 listopada. Niektóre źródła, także polska Wikipedia, twierdzą, że Rosjanom w ogóle nie udało się zająć Köprüköy.

Tło

Granica rosyjsko-turecka na Kaukazie biegła przez wysokie, trudno dostępne góry Wyżyny Armeńskiej. Po rosyjskiej stronie leżała twierdza Kars ze stacją kolejową w Sarykamyszu, po tureckiej wielka twierdza Erzurum. Łączyła je droga przez dolinę górnego Araksu. Przy Köprüköy, mniej więcej w połowie drogi między granicą a Erzurum, przechodziła ona przez kamienny most na rzece, jedyny taki w okolicy.

Rosja nie planowała na Kaukazie wielkiej ofensywy. Najlepsze korpusy Armii Kaukaskiej wysłano w 1914 roku przeciwko Niemcom i Austro-Węgrom, a na miejscu zostały siły wystarczające do obrony. Nominalnym dowódcą armii był sędziwy namiestnik Kaukazu, hrabia Iłłarion Woroncow-Daszkow, a szefem sztabu generał Nikołaj Judenicz. Na wypadek wojny z Turcją przewidywano krótkie uderzenie, które miało zająć dogodne pozycje obronne po tureckiej stronie granicy i zapobiec napadom kurdyjskiej kawalerii nieregularnej.

Siły

Główną grupą rosyjską był oddział sarykamyski, oparty na 1 Kaukaskim Korpusie Armii generała Bergmanna. Liczył kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy piechoty, kozaków i artylerii. Na południu, w stronę Eleşkirt i Doğubayazıt, działał słabszy oddział erywański. Po stronie rosyjskiej walczyły też cztery drużyny ochotników ormiańskich, łącznie kilka tysięcy ludzi, w dużej części Ormian z tureckiej strony granicy. Władze osmańskie przedstawiały później udział Ormian po stronie rosyjskiej jako dowód zdrady całej ludności ormiańskiej.

Osmańską 3 Armią, broniącą granicy kaukaskiej, dowodził generał Hasan İzzet Pasza. Miał do dyspozycji IX i XI Korpus, a także dywizje kawalerii regularnej i nieregularnej, złożonej głównie z Kurdów. Według najczęściej przytaczanych szacunków jego siły były nieco liczniejsze od rosyjskich, ale gorzej uzbrojone i zaopatrzone.

Przebieg

2–5 listopada. Rosjanie przekroczyli granicę na szerokim froncie. Po prawej stronie brygada kierowała się na Id (dziś Narman), w centrum główne siły Bergmanna szły drogą na Köprüköy, a kawaleria posuwała się doliną Eleşkirt na południu. Słabe tureckie oddziały osłonowe wycofywały się niemal bez walki. Do 4 listopada Rosjanie opanowali wzgórza pod wsią Azap, około 25 kilometrów w głąb tureckiego terytorium, i wykonali tym samym zadanie przewidziane w planie.

6–10 listopada. Bergmann uznał, że Turcy są słabi, i postanowił iść dalej, w stronę Köprüköy. Tymczasem Hasan İzzet, który początkowo zamierzał bronić się na przygotowanych pozycjach, otrzymał od ministra wojny Envera Paszy rozkaz kontrataku. 7 listopada XI Korpus uderzył na Rosjan, którzy tego samego dnia, według części źródeł, weszli do Köprüköy. Przez kolejne dni walki toczyły się w deszczu i śniegu na obu brzegach Araksu.

11–12 listopada. Do bitwy wszedł IX Korpus, który wyszedł na skrzydło wojsk Bergmanna. Rosjanie, zagrożeni okrążeniem, wycofali się spod Köprüköy na pozycje zajęte 4 listopada, w rejonie Azap. W tym czasie z Kaukazu nadeszły posiłki, między innymi oddział generała Przewalskiego, które ustabilizowały rosyjskie skrzydło.

13–21 listopada. Na północnym krańcu frontu, bliżej Morza Czarnego, oddziały tureckie i miejscowi ochotnicy nękali Rosjan w dolinie Czoruchu, w rejonie Artvinu (źródła różnie datują walki o samo miasto). Między 17 a 20 listopada 3 Armia próbowała okrążyć Rosjan pod Azap, ale jej zmęczone i wykrwawione dywizje nie zdołały przebić się przez góry. 21 listopada Hasan İzzet, zaniepokojony meldunkami o nadciągających rosyjskich posiłkach, przerwał natarcie i cofnął się o kilkanaście kilometrów. Wkrótce potem nad polem bitwy przeszła śnieżyca, w której wielu żołnierzy zamarzło.

Straty

Straty obu stron szacuje się bardzo różnie. Według danych przytaczanych w opracowaniach anglojęzycznych i tureckich Rosjanie stracili około 6–7 tysięcy ludzi, w tym około tysiąca zmarłych z wyziębienia, a Turcy ponad 14 tysięcy, w tym około 3 tysięcy wziętych do niewoli i blisko 3 tysiące dezerterów. Polska Wikipedia podaje odwrotnie, że straty rosyjskie sięgnęły 40 procent stanu wyjściowego i były ponad dwukrotnie wyższe od tureckich.

Znaczenie

Rosjanie zatrzymali się około 25 kilometrów za dawną granicą, na linii zajętej na początku listopada. Köprüköy zdobyli dopiero w styczniu 1916 roku, w drodze na Erzurum. W Konstantynopolu odwrót Bergmanna świętowano jako wielkie zwycięstwo, pierwsze po latach klęsk. Sukces ośmielił Envera Paszę, który uznał, że rosyjska armia na Kaukazie jest słaba. W grudniu, po odejściu ostrożnego Hasana İzzeta, sam objął dowództwo 3 Armii i poprowadził ją w zimowy marsz przez góry na Sarykamysz. Zakończył się on na przełomie grudnia i stycznia jedną z największych klęsk w dziejach armii osmańskiej.