Enver Pasza

İsmail Enver, znany jako Enver Pasza, był najmłodszym i najbardziej porywczym z trzech przywódców młodotureckich, którzy rządzili Imperium Osmańskim w czasie wielkiej wojny. Obok ministra spraw wewnętrznych, a później wielkiego wezyra Talata i ministra marynarki Dżemala tworzył triumwirat, w którym odpowiadał za armię. W wieku 32 lat został ministrem wojny i szefem sztabu generalnego, a po wybuchu wojny zastępcą sułtana jako wodza naczelnego. To on najmocniej parł do sojuszu z Niemcami i do wojny z Rosją. Zimą 1914 roku sam poprowadził armię pod Sarykamysz, gdzie zginęła ona w śniegu. Historycy zaliczają go do głównych sprawców ludobójstwa Ormian. Po klęsce uciekł z kraju, sąd w Konstantynopolu skazał go zaocznie na śmierć, a zginął w 1922 roku w Azji Środkowej, walcząc z bolszewikami.

Przed wojną

Urodził się w Konstantynopolu 22 lub 23 listopada 1881 roku (w jego własnych życiorysach daty się różnią), w rodzinie niższego urzędnika, i wychował w Monastyrze, dzisiejszej Bitoli. Ukończył szkołę wojskową i akademię sztabu generalnego w stolicy, a potem przez kilka lat walczył z bułgarskimi, greckimi i albańskimi oddziałami w Macedonii. Tam wstąpił do tajnego Komitetu Jedności i Postępu. Latem 1908 roku poszedł z oddziałem w góry i obok Ahmeda Niyaziego stał się bohaterem rewolucji młodotureckiej, która zmusiła sułtana do przywrócenia konstytucji. Lata 1909–1911 spędził jako attaché wojskowy w Berlinie, gdzie zachwycił się armią niemiecką i poznał cesarza Wilhelma II. Podczas wojny z Włochami prowadził w Cyrenajce partyzantkę Arabów przeciw Włochom.

Do władzy doszedł przemocą. 23 stycznia 1913 roku, w czasie przegranej wojny bałkańskiej, na czele grupy unionistów wdarł się do siedziby rządu, zmusił do dymisji wielkiego wezyra Kâmila Paszę, a w zamieszaniu zastrzelono ministra wojny. Latem, gdy Bułgarzy walczyli z dawnymi sojusznikami, odbił dla Turcji Adrianopol i zyskał sławę jego „zdobywcy”. 3 stycznia 1914 roku został mianowany generałem, czyli paszą, i ministrem wojny, a wkrótce także szefem sztabu generalnego. W marcu poślubił bratanicę sułtana Mehmeda V i wszedł do rodziny panującej. Przeprowadził czystkę w korpusie oficerskim i współpracował z niemiecką misją wojskową generała Ottona Limana von Sandersa, która od końca 1913 roku reformowała armię osmańską.

Droga do wojny

W lipcu 1914 roku Enver był najgorętszym w Konstantynopolu zwolennikiem sojuszu z Niemcami. Sam zaproponował go niemieckiemu ambasadorowi, a 2 sierpnia, wraz z wąską grupą przywódców, doprowadził do podpisania tajnego traktatu, o którym nie wiedziała większość rządu. Równocześnie imperium zarządziło mobilizację. W połowie sierpnia Enver zgodził się przepuścić przez Dardanele niemieckie okręty Goeben i Breslau, ścigane przez Brytyjczyków, a niemiecki admirał Wilhelm Souchon został wkrótce dowódcą floty tureckiej. Część ministrów wolała przeczekać, ale Enver i Niemcy parli do rozstrzygnięcia. Pod koniec października wręczył Souchonowi rozkaz, by wyprowadził flotę na Morze Czarne i zaatakował Rosjan, jeśli nadarzy się okazja. 29 października okręty turecko-niemieckie ostrzelały rosyjskie porty i wojna stała się faktem. 14 listopada sułtan ogłosił dżihad. Enver wierzył, że islam porwie muzułmanów w koloniach Ententy, a wojna pozwoli odzyskać ziemie utracone na rzecz Rosji i zjednoczyć ludy tureckie.

Sarykamysz

Na Kaukazie listopadowa ofensywa rosyjska została odparta, a Enver uznał, że rosyjska Armia Kaukaska jest słaba. W grudniu sam pojechał na front, a gdy dowódca 3 Armii, Hasan İzzet Pasza, sprzeciwił się jego planowi i podał się do dymisji, objął dowództwo osobiście. Plan, inspirowany niemieckimi wzorami okrążeń, był śmiały: dwa korpusy miały przejść przez zaśnieżone góry na tyły Rosjan i zdobyć stację kolejową w Sarykamyszu. Natarcie ruszyło 22 grudnia. Żołnierze, źle ubrani i źle zaopatrzeni, marzli na przełęczach na wysokości ponad 2 tysięcy metrów, a kolumny gubiły drogę i strzelały do siebie nawzajem. Pod Sarykamyszem Rosjanie przetrwali, a na początku stycznia otoczyli i zmusili do kapitulacji IX Korpus. Bitwa pod Sarykamyszem była jedną z największych klęsk armii osmańskiej. Według najczęściej przytaczanych danych z około 90 tysięcy żołnierzy 3 Armii w połowie stycznia zostało 18 tysięcy, a większość pozostałych zginęła od mrozu, głodu i tyfusu. Dowódca X Korpusu, Hafız Hakkı, zapisał w dzienniku: „Ach, Enverze! Przyspieszając tę zimową wyprawę […] splamiłeś się krwią stu tysięcy niewinnych”.

Enver wrócił do stolicy i nigdy więcej nie dowodził już osobiście na froncie. W Konstantynopolu klęskę ukrywano, a odpowiedzialność za nią władze zaczęły przerzucać na Ormian, oskarżanych o zdradę i pomoc dla wroga, choć sam Enver chwalił jeszcze w liście do ormiańskiego biskupa Konyi postawę ormiańskich żołnierzy.

1915: Dardanele i ludobójstwo Ormian

Gdy 18 marca 1915 roku forty i miny odparły atak floty sprzymierzonych w Dardanelach, Enver uznał, że trzeba się szykować na desant, i 24 marca powierzył Limanowi von Sandersowi dowództwo nowej 5 Armii. Liman pokierował obroną Gallipoli, a stosunki obu ludzi pozostały chłodne.

W tym samym czasie zaczęła się zagłada Ormian. W lutym 1915 roku ministerstwo wojny nakazało rozbroić żołnierzy ormiańskich i przenieść ich do batalionów roboczych, w których wielu później zamordowano. Gubernatorem wilajetu Wan został szwagier Envera, Cevdet Bej, którego działania doprowadziły do walk w mieście. Od kwietnia trwały deportacje i masakry, w których według większości szacunków historyków zginęło w latach 1915–1916 od około 600 tysięcy do ponad miliona Ormian. Główną rolę w organizowaniu deportacji przypisuje się ministrowi spraw wewnętrznych Talatowi, ale historycy, jak Taner Akçam czy Ronald Grigor Suny, zaliczają Envera, który kierował armią i był jednym z przywódców tajnej Organizacji Specjalnej, do głównych sprawców. W maju 1915 roku mocarstwa Ententy ostrzegły publicznie, że członków rządu osmańskiego pociągną do osobistej odpowiedzialności. Represje dotknęły także Asyryjczyków i Greków.

1916–1917: wódz wojny na wielu frontach

Enver kierował wojną rozciągniętą od Kaukazu po Arabię i Mezopotamię, z ambicjami sięgającymi Persji i Azji Środkowej. W lutym 1916 roku Rosjanie zdobyli Erzurum, a wiosną Trapezunt. Na południu odniósł jeden z największych sukcesów: w kwietniu w Al-Kucie skapitulował brytyjski garnizon generała Townshenda, a Enver odrzucił propozycję okupu i zażądał bezwarunkowego poddania się wszystkich ludzi i sprzętu. Zamiast jednak ścigać Brytyjczyków w Iraku, posłał XIII Korpus na Persję. Historycy W.E.D. Allen i Paul Muratoff pisali, że marzyciel znów wziął w nim górę nad strategiem. W czerwcu 1916 roku przeciw Turkom wystąpił szarif Mekki Husajn (proklamacja szarifa).

Jednocześnie Enver chętnie wysyłał wojska sojusznikom. Dwie dywizje XV Korpusu walczyły w Galicji, a po wypowiedzeniu wojny Rumunii w sierpniu 1916 roku około 39 tysięcy tureckich żołnierzy wzięło udział w kampanii rumuńskiej. Według austriackiej historii oficjalnej jego sugestie posłużyły też Falkenhaynowi za argument za utworzeniem wspólnego naczelnego dowództwa państw centralnych. W lutym 1917 roku Talat został wielkim wezyrem, a Enver zachował ministerstwo wojny i sztab. Po utracie Bagdadu w marcu 1917 roku utworzył z Niemcami grupę armii „Yıldırım” pod dowództwem Ericha von Falkenhayna, która miała odbić miasto, ale ostatecznie skierowano ją do Palestyny. W grudniu Turcy stracili Jerozolimę.

1918: marsz na Kaukaz

Rewolucja w Rosji otworzyła przed Enverem perspektywę, o jakiej marzył. Po rozpadzie rosyjskiej armii kaukaskiej Turcy w lutym 1918 roku odbili Trapezunt, a po traktacie brzeskim, który zwracał im Kars, Ardahan i Batumi, w kwietniu zajęli Batumi i Sarykamysz. Enver nie zamierzał zatrzymać się na granicy z 1878 roku. Gdy Brytyjczycy nacierali w Palestynie i Mezopotamii, trzymał najlepsze siły na Kaukazie. Wymusił na Armenii i Gruzji traktaty batumskie i utworzył Kaukaską Armię Islamu, którą dowodził jego przyrodni brat Nuri Pasza. Niemcy, którzy sami chcieli nafty z Baku i manganu z Gruzji, ostro się temu sprzeciwiali. Pod ich naciskiem Enver zrezygnował z marszu na Tyflis, ale według tureckich badań, oficjalnie zakazując bratu marszu na Baku, potajemnie go do niego zachęcał. 15 września Turcy i Azerowie weszli do Baku, a w mieście doszło do rzezi Ormian. Dwa tygodnie później kapitulacja Bułgarii odcięła imperium od Niemiec.

Upadek i ucieczka

Na początku października 1918 roku rząd Talata podał się do dymisji, a razem z nim odszedł Enver. 14 października wielkim wezyrem został Ahmed İzzet Pasza, który przed laty oddał Enverowi ministerstwo wojny, a 30 października podpisano rozejm w Mudros. W nocy na 2 listopada Enver, Talat i Dżemal uciekli z Konstantynopola na niemieckim okręcie. W 1919 roku sąd wojenny w Konstantynopolu skazał Envera zaocznie na śmierć za wciągnięcie kraju do wojny i zbrodnie na Ormianach.

Po wojnie

Z Berlina Enver nawiązał kontakt z bolszewikami. W 1920 roku dotarł do Moskwy, a we wrześniu wystąpił w Baku na Zjeździe Narodów Wschodu. Liczył, że zdoła stanąć na czele tureckiego ruchu narodowego, ale Mustafa Kemal, który od dawna uważał go za człowieka niebezpiecznego, nie dopuścił go do Anatolii. Jesienią 1921 roku, wysłany przez bolszewików do Buchary, przeszedł na stronę powstańców basmaczy i ogłosił się wodzem muzułmanów Turkiestanu. Zginął 4 sierpnia 1922 roku w starciu z oddziałem Armii Czerwonej w okolicach Bałdżuanu, na terenie dzisiejszego Tadżykistanu. W 1996 roku jego szczątki sprowadzono do Stambułu.

Ocena

Ocena Envera jest w historiografii wyjątkowo surowa. Niemal wszyscy historycy uważają go za głównego winowajcę przystąpienia imperium do wojny, które skończyło się jego rozpadem. Jako dowódca był odważny i pełen inicjatywy, ale lekceważył logistykę, klimat i możliwości własnych żołnierzy. Sarykamysz, gdzie zmarnował armię w imię wielkiego manewru, i wyprawy do Persji oraz Baku, gdy Brytyjczycy zbliżali się do serca imperium, uchodzą za przykłady przedkładania marzeń o wielkim imperium tureckim i muzułmańskim nad realne interesy państwa. Liman von Sanders i część niemieckich oficerów wątpili w jego zdolności wojskowe.

Historycy przyznają mu jednak zasługi organizatora. Odmłodzona po 1913 roku armia, z której wyszli później Mustafa Kemal, İsmet İnönü i Kâzım Karabekir, przez cztery lata walczyła na kilku frontach jednocześnie, obroniła Dardanele i zadała Brytyjczykom porażkę pod Al-Kutem. W Turcji, gdzie przez dziesięciolecia jego wizerunek przyćmiewała rywalizacja z Atatürkiem, od lat dziewięćdziesiątych bywa przedstawiany jako patriota i bojownik sprawy tureckiej. Poza Turcją pamięta się go przede wszystkim jako jednego z ludzi odpowiedzialnych za ludobójstwo Ormian.