Osmańska ofensywa w zachodniej Persji

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 5 czerwca 1916 roku, z zastrzeżeniem, że data jest przybliżona, początek tureckiej ofensywy w zachodniej Persji i dodaje, że wojska rosyjskie ewakuowały Chanakin. Ta druga część się nie zgadza. Rosjanie nigdy wtedy Chanakina nie zajęli: w połowie maja korpus generała Nikołaja Baratowa zatrzymał się przed miastem, a jego natarcie z 3 czerwca zostało odparte. Sam początek tureckiej kontrofensywy przypada natomiast właśnie na pierwsze dni czerwca. W ciągu kilku dni po nieudanym ataku Rosjan cały XIII Korpus osmański zebrał się pod Chanakinem, a Baratow zaczął wycofywać się w głąb Persji.

Odparty atak i odwrót

Według W.E.D. Allena i Pawła Muratowa, autorów historii wojen kaukaskich, 3 czerwca około 3 tysięcy rosyjskiej piechoty i 3 tysiące jeźdźców pod dowództwem generała księcia Biełosielskiego natarło na mniej więcej 7 tysięcy Turków z 6 Dywizji, okopanych na silnej pozycji. W centrum szedł pułk straży granicznej z dwunastoma działami, a na lewym skrzydle dragoni i Kozacy obeszli nieprzyjaciela i na krótko przecięli drogę z Bagdadu, rozbijając kolumny zaopatrzenia. Piechota nie zdołała jednak przełamać obrony. Turcy stracili według tych autorów około 400 ludzi. Generał Jewgienij Masłowski, oficer sztabu rosyjskiej Armii Kaukaskiej, który podaje daty według kalendarza juliańskiego, pisze, że wyczerpane chorobami, brakiem wody i paszy oddziały następnego dnia, 22 maja (4 czerwca), wróciły do Kasr-e Szirin. Allen i Muratow podają, że odwrót spod Kasr-e Szirin w stronę gór rozpoczął się 6 czerwca. Brytyjska historia oficjalna kampanii mezopotamskiej stwierdza krótko, że Baratow, odparty pod Chanakinem, musiał się cofnąć do Kerendu.

Rosjanie i tak musieli odejść. Mezopotamskie lato dziesiątkowało ich korpus. Masłowski wyliczył, że sam majowy marsz od Kermanszahu ku Chanakinowi kosztował 460 zabitych i rannych, ale też 2430 chorych na malarię, cholerę i udar słoneczny, co oznaczało mniej więcej połowę piechoty. Baratow chciał jednak przed odwrotem zadać Turkom cios, bo obawiał się, jak odwrót podziała na plemiona wzdłuż jego linii zaopatrzenia, liczącej od Morza Kaspijskiego około 1300 kilometrów. Allen i Muratow piszą, że nie wiedział, jak poważne są zamiary tureckiego dowództwa w Bagdadzie.

Zamysł Envera

Decyzja zapadła w maju. Enver Pasza, naczelny wódz armii osmańskiej, przybył do Bagdadu na przełomie kwietnia i maja, tuż po kapitulacji Al-Kutu, razem z niemieckim generałem Ottonem von Lossowem. Brytyjska historia oficjalna pisze, że Enver, odsuwając wszelkie zastrzeżenia, zażądał wysłania nad granicę perską całego XIII Korpusu, nie tylko po to, by odepchnąć Baratowa, ale by odzyskać Kermanszah i podjąć na nowo turecko-niemieckie plany w Persji i dalej na wschód. Allen i Muratow piszą, że marzyciel znów wziął w Enverze górę nad strategiem. Wojna z Brytyjczykami w południowym Iraku wydawała mu się trudniejsza i mniej obiecująca niż podbój Persji, gdzie liczył na wystawienie perskiej armii narodowej. Osmańską 6 Armię, którą dowodził Halil Pasza, podzielono na dwa korpusy. XVIII Korpus pozostał nad Tygrysem naprzeciw Brytyjczyków, a XIII Korpus pułkownika Alego Ihsana Beja, w wielu źródłach nazywanego już paszą, z 2 i 6 Dywizją oraz brygadą kawalerii, poszedł na Persję.

Masłowski podaje, że 23 maja według kalendarza juliańskiego, czyli 5 czerwca, pod Chanakin dotarły oddziały 2 Dywizji spod Al-Kutu i do 2 tysięcy nieregularnej konnicy kurdyjskiej z okolic Mosulu. Siły tureckie przeciw Rosjanom urosły w ten sposób według niego do 21 tysięcy ludzi. Allen i Muratow piszą o około 25 tysiącach, wliczając kurdyjską jazdę, oddziały pomocnicze i perskich ochotników z grona nacjonalistów, którzy wiosną uciekli przed Rosjanami do Bagdadu. Niemcy obiecali dać artylerię, ale obietnicy nie spełnili. Mimo to korpus był znacznie silniejszy od wszystkiego, co Baratow mógł mu przeciwstawić.

Turcy wkraczają do Persji

Według Masłowskiego 26 maja (8 czerwca) XIII Korpus przeszedł do zdecydowanego natarcia i od Chanakina oraz Mandali wkroczył w granice Persji. Jednocześnie zbiorcza dywizja turecka spod Sulejmanii w irackim Kurdystanie ruszyła na Senne, dzisiejszy Sanandadż. Allen i Muratow również piszą, że Ali Ihsan skupił korpus i dwa dni po rozpoczęciu rosyjskiego odwrotu przekroczył granicę. Data 5 czerwca z brytyjskiej chronologii odpowiada więc mniej więcej dniu, w którym pod Chanakinem zebrały się wszystkie siły tureckie, a sama ofensywa rozwinęła się w następnych dniach.

Brytyjczycy nad Tygrysem nie mogli Rosjanom pomóc. Generał Percy Lake, dowódca w Mezopotamii, meldował 13 czerwca, że jego korpus, który w kwietniu i maju stracił w walkach i od chorób ponad 22 tysiące ludzi, długo jeszcze nie będzie zdolny do natarcia. Szef Imperialnego Sztabu Generalnego William Robertson zgodził się, by na razie nie atakować. Brytyjska historia oficjalna odnotowuje też, że wielu oficerów niemieckich i tureckich uznało później perską wyprawę za nieusprawiedliwione rozproszenie sił, które ostatecznie kosztowało Turków utratę Bagdadu. W czerwcu 1916 roku nikt tego jednak nie przewidywał. Ofensywa Alego Ihsana miała w ciągu kilku tygodni odebrać Rosjanom Kerend i Kermanszah.