Nikołaj Judenicz

Generał Nikołaj Judenicz uchodzi za jednego z najzdolniejszych rosyjskich dowódców tej wojny, a front kaukaski był pod jego kierunkiem jedynym, na którym Rosja wygrywała aż do rewolucji. Jako szef sztabu Armii Kaukaskiej zimą 1914 roku zatrzymał Turków pod Sarykamyszem, a jako jej dowódca w 1916 roku zdobył Erzurum, Trabzon i Erzincan, rozbijając osmańską 3 Armię. Jego zwycięstwa odciążały Brytyjczyków w Mezopotamii i pod Dardanelami, a na początku 1917 roku Rosjanie panowali nad większą częścią tureckiej Armenii. Rewolucja przerwała jego karierę. W czasie wojny domowej stanął na czele białych na północnym zachodzie Rosji, a jesienią 1919 roku jego wojska podeszły pod sam Piotrogród.

Przed wojną

Urodził się 30 lipca 1862 roku (18 lipca według kalendarza juliańskiego) w Moskwie, w rodzinie urzędnika pochodzącego ze szlachty mińskiej. Ukończył Aleksandrowską Szkołę Wojskową i w 1887 roku Nikołajewską Akademię Sztabu Generalnego. Kilka lat spędził w Turkiestanie, gdzie w 1894 roku dowodził jednym z oddziałów wyprawy na Pamir. W wojnie rosyjsko-japońskiej prowadził pułk strzelców, był dwukrotnie ranny, w 1905 roku awansował na generała majora i dostał złotą broń za męstwo.

Od 1907 roku, z krótką przerwą, służył na Kaukazie, najpierw jako generał kwatermistrz, a od 1913 roku jako szef sztabu Kaukaskiego Okręgu Wojskowego. Dobrze poznał ten trudny, górzysty teatr działań i zebrał wokół siebie grupę zdolnych oficerów sztabowych. Niski, krępy, z długimi wąsami, mówił krótko i stanowczo. Uchodził za człowieka spokojnego, który nie ulegał panice i nie bał się brać na siebie odpowiedzialności.

Sarykamysz

Po wybuchu wojny został szefem sztabu Armii Kaukaskiej. Jej nominalnym dowódcą był sędziwy namiestnik Kaukazu, hrabia Iłłarion Woroncow-Daszkow, a jego zastępcą generał Aleksandr Myszlajewski. Gdy w listopadzie 1914 roku ofensywa generała Bergmanna w stronę Erzurum skończyła się odwrotem, Judenicz pojechał na front i ocenił jego przebieg krytycznie.

W grudniu minister wojny Enver Pasza poprowadził 3 Armię w zimowy marsz przez góry na tyły Rosjan pod Sarykamyszem. Myszlajewski uznał, że wojska nad Araksem zostaną okrążone, nakazał odwrót w stronę Karsu i wyjechał z frontu, co wywołało panikę aż po Tyflis. Judenicz pozostał na miejscu, postanowił się bronić i przejął kontrolę nad wojskami. Przemarznięte osmańskie korpusy nie zdołały zdobyć Sarykamyszu, a na początku stycznia 1915 roku Rosjanie przeszli do kontrataku. 4 stycznia skapitulował IX Korpus, a 6 stycznia Judenicz objął dowództwo wszystkich wojsk w polu. Z armii Envera, liczącej około 90 tysięcy ludzi, zostało kilkanaście tysięcy zdolnych do walki. Uznany za zwycięzcę, na początku 1915 roku Judenicz awansował na generała piechoty i został dowódcą Armii Kaukaskiej.

Rok 1915

W 1915 roku armia Judenicza musiała oddać część dywizji na front niemiecki, a główny front kaukaski stał w miejscu. Walki toczyły się na flankach. Na południu, w rejonie jeziora Wan, Rosjanie w maju przyszli z odsieczą broniącym się Ormianom Wanu, a Judenicz zatwierdził ormiański zarząd miasta. W lipcu Turcy pobili jednak rosyjski IV Korpus Kaukaski pod Malazgirtem i Wan trzeba było opuścić, a z wojskiem uciekły na Kaukaz dziesiątki tysięcy Ormian. Judenicz nie posłał rozbitym oddziałom posiłków w małych porcjach, tylko zebrał odwody i na początku sierpnia uderzył z odległej flanki w skrzydło nacierających Turków pod Karakilise. Kontrmanewr zmusił ich do odwrotu i przywrócił front.

We wrześniu 1915 roku namiestnikiem Kaukazu i naczelnym dowódcą został wielki książę Mikołaj Mikołajewicz, odsunięty przez cara od dowództwa całej armii. Wielki książę zajmował się głównie administracją i Persją, dokąd na jesieni wysłał korpus Baratowa, a armią w polu nadal dowodził Judenicz. Ich współpraca nie zawsze była łatwa, bo Judenicz niechętnie oddawał wojska na drugorzędne kierunki.

Erzurum, Trabzon, Erzincan

Po ewakuacji Gallipoli Judenicz obliczył, że Turcy przerzucą zwolnione dywizje na Kaukaz w ciągu kilku miesięcy i uderzą wiosną. Postanowił ich uprzedzić zimowym atakiem, gdy przeciwnik spodziewał się spokoju. Wielki książę miał wątpliwości, ale zgodził się, a plan poparł też szef sztabu cara, generał Michaił Aleksiejew. W styczniu 1916 roku Judenicz rozpoczął ofensywę erzurumską. Pod Köprüköy przełamał osmańskie linie w miejscu, które Turcy uważali za niedostępne, a potem przez zaśnieżone grzbiety wdarł się w pierścień fortów Erzurum. Gdy przed szturmem dowódcy prosili o zwłokę, uciął dyskusję: „Dobrze. Atakujemy jedenastego”. 16 lutego 1916 roku twierdza padła, a Judenicz dostał Order Świętego Jerzego II klasy, jako ostatni w dziejach cesarstwa.

Wiosną jego wojska posuwały się wzdłuż wybrzeża Morza Czarnego, wspierane przez flotę i desanty, a 18 kwietnia zajęły Trabzon, najważniejszy port północnej Anatolii. W czasie tej operacji Judenicz poróżnił się z dowódcą Floty Czarnomorskiej, admirałem Andriejem Eberhardtem, i sam przewiózł część wojsk bez osłony okrętów. Latem Turcy, wzmocnieni dywizjami spod Dardaneli, szykowali kontrofensywę dwiema armiami. Judenicz uderzył pierwszy, pobił osmańską 3 Armię pod Bayburtem i 25 lipca zajął Erzincan. Gdy w sierpniu ruszyła osmańska 2 Armia, w której jednym z korpusów dowodził Mustafa Kemal, Rosjanie stracili Muş i Bitlis, ale Judenicz przerzucił odwody i zatrzymał natarcie. Według W.E.D. Allena i Pawła Muratowa operacje z czerwca do września 1916 roku kosztowały Armię Kaukaską około 50 tysięcy ludzi, wliczając chorych w Persji.

Rewolucja

Po rewolucji lutowej Armię Kaukaską przemianowano w kwietniu 1917 roku na Front Kaukaski, a Judenicz został jego naczelnym dowódcą. Wkrótce jednak rozkład dyscypliny i komitety żołnierskie sparaliżowały wojsko, a zaopatrzenie się załamywało. Judenicz uznał, że front może się już tylko bronić. Na przełomie maja i czerwca stracił stanowisko. Według Allena i Muratowa sam złożył dowództwo, nie mogąc znieść ingerencji komitetów, według innych źródeł odwołał go minister wojny Aleksander Kiereński, zarzucając mu, że sprzeciwia się poleceniom rządu. Wyjechał do Piotrogrodu i sympatyzował z generałem Korniłowem. Po przewrocie bolszewickim ukrywał się w stolicy.

Wojna domowa i emigracja

Na przełomie 1918 i 1919 roku na fałszywych dokumentach przedostał się do Finlandii. Rosyjscy emigranci w Helsinkach uznali go za przywódcę białych na północnym zachodzie, a w czerwcu 1919 roku admirał Aleksandr Kołczak mianował go naczelnym dowódcą wojsk na tym froncie. Judenicz zabiegał o pomoc Finlandii, ale jej warunkiem było uznanie niepodległości, na co nie godzili się Kołczak ani jego minister spraw zagranicznych Siergiej Sazonow. Pod naciskiem Brytyjczyków powstał w sierpniu rząd Północno-Zachodni, który uznał niepodległość Estonii, a Judenicz został w nim ministrem wojny.

W październiku 1919 roku jego Armia Północno-Zachodnia, licząca kilkanaście tysięcy żołnierzy, wsparta brytyjskimi czołgami i flotą, ruszyła na Piotrogród. Zdobyła Jamburg, Gatczynę i Carskie Sioło i podeszła pod Wzgórza Pułkowskie na przedpolu miasta. Nie zdołała jednak przeciąć linii kolejowej do Moskwy, którą bolszewicy dowieźli posiłki, a Finowie i Estończycy nie wsparli natarcia. Pod koniec października Armia Czerwona przeszła do kontrofensywy i odepchnęła białych do Estonii, gdzie ich internowano. W styczniu 1920 roku Judenicz rozwiązał armię. Ludzie Stanisława Bułak-Bałachowicza zatrzymali go na krótko w Estonii, ale po interwencji misji alianckich wypuszczono go.

Osiadł we Francji, pod Niceą, i odsunął się od polityki emigracyjnej. Zajmował się historią wojen na Kaukazie i działalnością dobroczynną. Zmarł na gruźlicę 5 października 1933 roku w Saint-Laurent-du-Var, choć część źródeł podaje Cannes. Pochowano go na rosyjskim cmentarzu w Nicei.

Ocena

Historycy wojen na Kaukazie, z Allenem i Muratowem na czele, oceniają Judenicza bardzo wysoko. Podkreślają jego zimną krew pod Sarykamyszem i Malazgirtem, umiejętność zaskakiwania przeciwnika w terenie uznawanym za nie do przebycia i dbałość o zaopatrzenie, drogi i kolejki polowe, bez których żadna z jego zimowych operacji nie byłaby możliwa. Rosyjski historyk Aleksiej Olejnikow nazwał go „mistrzem improwizacji”. Krytycy wskazują, że jego sztab miał słaby wywiad, który kilkakrotnie, między innymi przed Malazgirtem, przed zdobyciem Trabzonu i przed tureckim sukcesem pod Mamahatun w 1916 roku, źle ocenił siły przeciwnika, a pościgi po zwycięstwach ruszały z opóźnieniem i nie pozwoliły okrążyć 3 Armii. Część współczesnych uważała też, że jego rolę pod Sarykamyszem przesadzono.

Zwycięstwa Judenicza zostały w dużej mierze zaprzepaszczone. Rosja nie umiała przekształcić ich w trwałe zdobycze, a po rozpadzie armii w 1918 roku Turcy odzyskali wszystkie utracone ziemie. W wojnie domowej okazał się słabszym politykiem niż dowódcą. Przywiązanie do zasady niepodzielnej Rosji utrudniło mu sojusz z Finlandią i Estonią, bez którego marsz na Piotrogród nie miał szans powodzenia.