Rosjanie zdobywają Erzincan

25 lipca 1916 roku rosyjskie oddziały weszły do Erzincanu, starego miasta nad górnym Eufratem, w którym mieściła się kwatera główna osmańskiej 3 Armii. Turcy opuścili je bez walki. Datę podają zgodnie brytyjska chronologia wojny, historia wojen kaukaskich W.E.D. Allena i Pawła Muratowa oraz generał Jewgienij Masłowski ze sztabu rosyjskiej Armii Kaukaskiej, który pisze o 12 lipca według kalendarza juliańskiego. Zdobycie Erzincanu zakończyło lipcową ofensywę generała Nikołaja Judenicza, w której w niespełna cztery tygodnie rozbił 3 Armię Wehiba Paszy.

Pościg

Ofensywa zaczęła się 2 lipca. Na północy Rosjanie przełamali obronę tureckiego X Korpusu w zakolu rzeki Çoruh i około 15 lipca weszli do opuszczonego Bayburtu. W centrum 39 Dywizja Piechoty generała Władimira Lachowa rozbiła IX Korpus na masywie Dumanlı Dağ i 10 lipca odbiła Mamahatun. Odwrót Turków zamienił się miejscami w ucieczkę. Według Allena i Muratowa oddziały X Korpusu, wyczerpane obroną Bayburtu, rozproszyły się po górach, a Wehib stracił nad nimi kontrolę. 18 lipca kozacy-płastuni zajęli Gümüşhane, gdzie zdobyli duże zapasy, tego samego dnia Kozacy syberyjscy rozbili szarżą tylną straż na drodze z Bayburtu do Kelkit, biorąc około 800 jeńców, a 20 lipca Rosjanie zajęli Ardasę na drodze z Trapezuntu. 23 lipca po krótkiej walce padł węzeł dróg w Kelkit, skąd prowadziły szlaki w głąb Anatolii.

Widząc, jak bezładnie cofają się Turcy, Judenicz postanowił wykorzystać okazję i 19 lipca polecił 39 Dywizji iść na Erzincan. Najpierw trzeba było jednak przejść rzekę Kara-su, czyli zachodni Eufrat. Jedyny kamienny most na dawnym trakcie z Armenii do Anatolii, pod Koturem, Turcy wysadzili. Saperzy zbudowali drewnianą kładkę, po której przeszły dwa pułki, działa i tabory. Pozostałe pułki brodziły przez rwącą rzekę z wodą do piersi, niosąc broń i ładownice nad głowami. Przeprawa trwała trzy dni, a kolejne trzy marsz przez trudne góry, ścieżkami niedostępnymi dla wozów.

Wejście do miasta

Masłowski pisze, że wieczorem trzeciego dnia marszu przed żołnierzami otworzyła się szeroka, kwitnąca dolina Erzincanu, a w oddali samo miasto na tle płonących budynków, podpalonych przez wycofujące się wojska tureckie. O świcie 25 lipca pułki zeszły w dolinę pokrytą sadami. Miały ze sobą tylko artylerię górską, bo reszta dział jechała daleko w tyle jedyną drogą wzdłuż rzeki. Wehib Pasza uznał, że z rozbitym IX Korpusem miasta nie obroni. Postanowił bronić tylko wyjść z doliny na zachód i południowy zachód, na drogach do Sivas, Şebinkarahisar i Kemah, kilkanaście do dwudziestu kilku kilometrów za miastem.

Według Allena i Muratowa w południe 25 lipca Erzincan zajął 154 Pułk Piechoty Derbentski, a od północy, drogą z Bayburtu, nadchodzili już strzelcy turkiestańscy. Masłowski podaje, że zwiadowcy Pułku Derbentskiego weszli do miasta od wschodu jednocześnie ze zwiadowcami turkiestańskiego pułku strzelców od północy, a sam Lachow, wyprzedziwszy swoje wojska, był w mieście, zanim nadeszły pułki. Od razu wysłał 153 Pułk Bakiński drogą na Kemah, gdzie Rosjanie natknęli się na silne pozycje tureckiej 29 Dywizji i świeżej 36 Dywizji, wsparte artylerią z obu brzegów rzeki. Walki trwały 26 i 27 lipca, gdy nadeszły rosyjskie działa polowe i haubice. 28 lipca turecką straż tylną odrzucono i Judenicz uznał operację za zakończoną.

Bilans

Allen i Muratow oceniają, że w walkach pod Bayburtem i na Dumanlı Dağ oraz w czasie odwrotu do Kelkit i Erzincanu 3 Armia straciła 17 tysięcy jeńców i nie mniej zabitych i rannych. Na początku sierpnia z jej piętnastu dywizji zostało kilka mocno przetrzebionych, a dezercje trwały dalej. Straty rosyjskie w lipcowej ofensywie szacują na około 12 tysięcy ludzi. Ich zdaniem 3 Armia przestała się liczyć jako siła zdolna do natarcia, a Rosjanie zdobyli bazy w Bayburcie, Gümüşhane, Kelkit i Erzincanie, z których mogli w przyszłości uderzyć w głąb Anatolii. Judenicz mógł też przerzucić odwody na swoje lewe skrzydło, gdzie 2 sierpnia ruszyła długo przygotowywana ofensywa osmańskiej 2 Armii.

Brytyjska chronologia dodaje, że Erzincan był najdalej na zachód wysuniętym punktem, do którego doszły wojska rosyjskie. To uproszczenie. Erzincan był największym miastem zajętym przez Rosjan w głębi Anatolii, ale ich patrole i placówki sięgały jeszcze dalej: Allen i Muratow piszą o szwadronie kozaków, który zimą 1916/1917 roku stacjonował w Refahiye, kilkadziesiąt kilometrów na zachód od miasta. Rosjanie nie poszli jednak dalej i utrzymali Erzincan do rozpadu swojej armii po rewolucji. Turcy odzyskali go w lutym 1918 roku.

Rosjanie zastali miasto bez jego ormiańskich mieszkańców. Latem 1915 roku, w czasie ludobójstwa Ormian, władze osmańskie deportowały Ormian z Erzincanu i okolic, a w pobliskim wąwozie Eufratu pod Kemah dokonywano masowych mordów na deportowanych, także tych przepędzanych przez Erzincan z innych miejscowości.