Wojska osmańskie odbijają Muş i Bitlis

6 sierpnia 1916 roku rosyjski 261 Pułk Piechoty opuścił Muş, miasto w tureckiej Armenii na zachód od jeziora Wan, które Rosjanie zajęli w lutym. Wkroczyły do niego wojska osmańskie. Kilkadziesiąt kilometrów dalej na południowy wschód Rosjanie stracili już wcześniej pozycje pod Bitlisem, zdobytym przez nich na początku marca. Według historii wojen kaukaskich W.E.D. Allena i Pawła Muratowa wycofali się stamtąd w nocy z 4 na 5 sierpnia, a Turcy zajęli miasto. Generał Jewgienij Masłowski ze sztabu rosyjskiej Armii Kaukaskiej, liczący dni według kalendarza juliańskiego, podaje odejście z Muşu 24 lipca, a spod Bitlisu 25 lipca, czyli 6 i 7 sierpnia według gregoriańskiego. W tradycji tureckiej za dzień wyzwolenia Bitlisu uchodzi 8 sierpnia. Brytyjska chronologia wojny notuje ponowne zajęcie obu miast przez Turków dopiero pod 15 sierpnia, najpewniej według dnia, w którym wiadomość utrwaliła się na Zachodzie.

Spóźniona ofensywa

Zdobycie Muşu i Bitlisu było częścią wielkiej ofensywy osmańskiej 2 Armii marszałka Ahmeda İzzeta Paszy. Armię tę, złożoną w dużej części z weteranów Gallipoli, przerzucano na Kaukaz od wiosny. Miała uderzyć na lewe skrzydło Rosjan i, współdziałając z 3 Armią, odzyskać Erzurum. Przeszkodą były ogromne odległości i nędzne drogi. Zanim dywizje İzzeta zdążyły się zebrać, Rosjanie w lipcu rozbili 3 Armię i zdobyli Erzincan. Pierwsze w rejonie Diyarbakıru stanęły 5 i 8 Dywizja XVI Korpusu, którym dowodził Mustafa Kemal, obrońca Gallipoli, później znany jako Atatürk.

Jego żołnierze już późną wiosną zajęli bez walki pozycje na górze Kurtik Dağ, zaledwie około 8 kilometrów na południe od Muşu. W dniach 12–14 lipca Rosjanie zepchnęli ich stamtąd nocnym atakiem na bagnety, biorąc według Allena i Muratowa tysiąc jeńców i cztery działa. Na odbitych pozycjach został jeden rosyjski pułk, 261 Achulgiński pułkownika Potto. Po klęsce 3 Armii İzzet nie mógł dłużej czekać. 1 sierpnia rozkazał Kemalowi uderzyć na Muş i Bitlis, a sam przygotowywał natarcie głównymi siłami dalej na zachód, w górach między odnogami Eufratu, w kierunku Ognotu.

Bitlis

O świcie 2 sierpnia 5 Dywizja osmańska zaatakowała pozycje rosyjskie na południe od Bitlisu. Bronił ich generał Foma Nazarbekow z około 6 tysiącami piechoty 7 i 8 Kaukaskiego Pułku Strzelców, wspartymi kilkoma działami i baterią haubic. Siły obu stron były według Allena i Muratowa mniej więcej wyrównane i pierwszego dnia Rosjanie odparli natarcie. Turcy ponowili je jednak następnego dnia z wielką determinacją. 4 sierpnia do Nazarbekowa doszły wieści, że żołnierze tureccy i Kurdowie przenikają doliną na wschód od miasta i mogą wyjść nad jezioro Wan, na jego tyły. Obawiając się odcięcia, Nazarbekow po zmroku wycofał się kilka kilometrów na północny wschód, do wąwozu pod wsią Basan, a Turcy zajęli Bitlis. Masłowski opisuje ten odwrót nieco inaczej i później: według niego Nazarbekow najpierw cofnął się na pozycję tuż pod miastem, a odszedł dopiero po wieściach spod Muşu.

Allen i Muratow podkreślają, że 5 Dywizja nie była silniejsza od jego brygady. Przewagę dały Turkom oddziały pomocnicze: żandarmeria, straż graniczna i Kurdowie, ruchliwi i dobrze znający teren. Masłowski, krytyczny wobec Nazarbekowa, pisał, że ten dzielny, ale zbyt ostrożny generał oddał pole dziewięciu batalionom tureckim, mając dziewięć własnych.

Muş

Pod Muşem walka była cięższa. 8 Dywizja, którą Kemal zdołał podnieść na duchu po lipcowej porażce, zaatakowała 2 sierpnia rosyjskie pozycje na Kurtik Dağ. Allen i Muratow liczą, że 5 tysiącom tureckiej piechoty przeciwstawiało się 3 tysiące żołnierzy Potto, wspartych baterią polową i dwiema haubicami. Przez trzy dni Rosjanie odpierali ataki. 5 sierpnia Turcy przerwali linię w jednym miejscu, a ponieważ obrona nie miała głębi, następnego dnia Potto musiał zejść z góry i opuścić leżący u jej podnóża Muş. Pozostawił na pozycjach dwie haubice i dwa karabiny maszynowe, a jego pułk stracił w zabitych i rannych około 30 procent stanu. Straty tureckiej 8 Dywizji były jeszcze cięższe: stopniała do około 3 tysięcy ludzi. Kemal nie miał już sił, by pójść dalej niż do samego miasta. Wiadomość o utracie Muşu przesądziła też o losie brygady Nazarbekowa: w następnych dniach cofnęła się ona do Tatvanu na południowo-zachodnim brzegu jeziora Wan, a potem aż do Ahlatu na brzegu północno-zachodnim.

Oba miasta, które Turcy odzyskali, były w dużej mierze wyludnione. Ich ormiańskich mieszkańców wymordowano w 1915 roku w czasie ludobójstwa Ormian, a walki i głód wygnały także wielu muzułmanów.

Znaczenie

Allen i Muratow piszą, że psychologiczny efekt tego „dubletu” był wielki. W chwili gdy 3 Armia była rozbita, Mustafa Kemal przyniósł Turkom jeden z nielicznych sukcesów tego lata na froncie kaukaskim, co umocniło jego sławę. Dowodzący Armią Kaukaską generał Nikołaj Judenicz potraktował zagrożenie poważnie: obawiał się, że Turcy zgromadzą w dolinie Muşu co najmniej trzy dywizje i uderzą stamtąd w głąb rosyjskich tyłów. Kazał więc prawemu skrzydłu IV Korpusu Kaukaskiego, które nacierało na Ognot, wycofać się marszem flankowym bliżej Muşu, a z rezerwy armii ściągał na zagrożony odcinek kolejne dywizje.

Sukces miał jednak ograniczony zasięg. Główne natarcie 2 Armii w górach koło Ognotu i Kiği dopiero się zaczynało i, jak się miało okazać, ruszyło powoli i bez rozmachu. Rosjanie zyskali czas na przegrupowanie i jeszcze w sierpniu przeszli do kontrataku.