Wojska osmańskie odbijają Mamahatun

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 31 maja 1916 roku, że wojska tureckie odbiły Mamahatun, miasto nad zachodnim Eufratem (dziś Tercan), które Rosjanie zajęli 16 marca. Źródła różnią się co do dnia. Według historii wojen kaukaskich W.E.D. Allena i Pawła Muratowa Turcy uderzyli wczesnym rankiem 29 maja i w pierwszym impecie przerwali rosyjski front i zajęli miasto. Turecka historia oficjalna, na którą powołują się współcześni historycy tureccy, podaje, że atak ruszył 30 maja, a Mamahatun przeszedł w ręce tureckie wieczorem tego dnia. Natarcie tureckie trwało jeszcze 31 maja, więc data brytyjskiej chronologii przypada na ostatni dzień tej fazy walk.

Uderzenie było dziełem dowódcy osmańskiej 3 Armii, Wehiba Paszy. Wiosną jego armia, rozbita pod Erzurum, odzyskała siły dzięki posiłkom. W drugiej połowie maja Turcy wykryli, że Rosjanie przegrupowują się i odesłali na odpoczynek doświadczoną 39 Dywizję, a jej miejsce zajęły słabsze oddziały. Wehib potajemnie ściągnął naprzeciw rosyjskiego występu w zakolu rzeki Kara-su trzy dywizje IX Korpusu i część XI Korpusu. Chciał odepchnąć Rosjan od Erzincanu, skrócić front i uwolnić część wojsk dla odcinka nad Morzem Czarnym, gdzie Rosjanie w kwietniu zdobyli Trapezunt.

Według Allena i Muratowa oddziały XI Korpusu zaatakowały na prawym brzegu rzeki w stronę Barnakabanu, skąd wycofała się, walcząc uparcie, dońska brygada piesza. Główny cios spadł na 15 Kaukaski Pułk Strzelców, jedyny regularny pułk w centrum, którego linia ciągnęła się na ponad 30 kilometrów. Turecka 29 Dywizja przerwała ją po obu stronach Mamahatunu i zajęła miasto, biorąc jeńców i dwa działa górskie. Według źródeł tureckich Rosjanie przed odwrotem podpalili magazyny w mieście. Dalej na południe turecka 17 Dywizja bez trudu odrzuciła zakaukaską milicję i wdarła się w dolinę rzeki Tuzla-çay. 30 i 31 maja Turcy szli dalej wzdłuż drogi z Mamahatunu do Erzurum i w górę doliny Tuzla-çay, choć na ich lewym skrzydle, za Barnakabanem, postępy były mniejsze.

Generał Nikołaj Judenicz natychmiast rzucił do kontrataku pułki 39 Dywizji, a dońskiej brygadzie posłał świeżo przybyłych kubańskich płastunów. Od 1 do 3 czerwca trwały ciężkie walki przy drodze do Erzurum, w których Turków zatrzymano. 4 czerwca w dolinie Zazalar trzy pułki tureckiej kawalerii szarżą powstrzymały rosyjską piechotę, a sam Bakinski Pułk Piechoty stracił w tych walkach ponad tysiąc ludzi. 5 czerwca boje nagle ucichły. Obie strony były wyczerpane, a Wehiba zaniepokoiła wiadomość o lądowaniu rosyjskich posiłków w Trapezuncie.

Allen i Muratow nazywają walki pod Mamahatunem niewątpliwym sukcesem taktycznym Turków. Ich nowa linia biegła kilka kilometrów na zachód od Aşkale i tylko około 55 kilometrów od Erzurum. Sukces nie trwał jednak długo. W lipcu Judenicz przeszedł do zapowiadanej ofensywy, 10 lipca (brytyjska chronologia podaje 12 lipca) Rosjanie ponownie zajęli Mamahatun, a 25 lipca wkroczyli do Erzincanu.