Ofensywa erzurumska

Ofensywa erzurumska była największym zwycięstwem rosyjskiej Armii Kaukaskiej w I wojnie światowej. W środku zimy, gdy w górach Wyżyny Armeńskiej leżał głęboki śnieg, a Turcy spodziewali się spokoju aż do wiosny, generał Nikołaj Judenicz zaatakował osmańską 3 Armię. W bitwie pod Köprüköy, od 10 do 19 stycznia 1916 roku, przełamał jej umocnione linie i odrzucił ją za forty Erzurum. Po trzech tygodniach przygotowań, 11 lutego, Rosjanie uderzyli na samą twierdzę, uchodzącą za nie do zdobycia. 16 lutego rano kozacy wjechali do miasta. Klęska otworzyła Rosjanom drogę w głąb Anatolii, ku Trabzonowi i Erzincanowi.

Nazwa i daty

W literaturze rosyjskiej mówi się o operacji erzurumskiej, w tureckiej o bitwie albo ofensywie erzurumskiej (Erzurum Muharebesi, Erzurum Taarruzu). Brytyjska historia wojen kaukaskich W.E.D. Allena i Pawła Muratowa, główne źródło tej strony, dzieli ją na bitwę pod Köprüköy (10–19 stycznia 1916) i szturm Erzurum (11–16 lutego 1916), a między nimi opisuje przygotowania do szturmu.

Wszystkie daty na tej stronie podajemy według kalendarza gregoriańskiego, używanego w Europie Zachodniej i przez Turków w korespondencji wojskowej. Rosja posługiwała się wtedy kalendarzem juliańskim, opóźnionym o 13 dni. W rosyjskich dokumentach i części rosyjskich opracowań ofensywa zaczęła się więc 28 grudnia 1915 roku, a Erzurum padł 3 lutego 1916 roku. Mieszanie obu kalendarzy w późniejszych publikacjach, także internetowych, sprawia, że te same wydarzenia bywają datowane różnie. Brytyjska chronologia wojny, na której opiera się nasza oś czasu, notuje początek ofensywy pod 11 stycznia, zdobycie Köprüköy pod 17 stycznia, a zajęcie Erzurum pod 16 lutego. Przyjmujemy daty 10 stycznia – 16 lutego 1916 roku: od pierwszego natarcia do wejścia Rosjan do Erzurum. Pościg za rozbitą armią trwał jeszcze kilka tygodni i Allen z Muratowem uznają, że operacja zakończyła się dopiero w połowie marca.

Tło

Po bitwie pod Sarykamyszem na przełomie 1914 i 1915 roku osmańska 3 Armia długo się nie podniosła. Przez cały 1915 rok główny front na Kaukazie, między doliną Araksu a Erzurum, stał w miejscu, a walki toczyły się głównie na flankach, wokół jeziora Wan i w Persji. Jesienią dowództwo nad Kaukazem objął jako namiestnik wielki książę Mikołaj Mikołajewicz, ale armią w polu nadal dowodził Judenicz.

Pod koniec 1915 roku sytuacja zaczęła się zmieniać na niekorzyść Rosjan. Po ewakuacji wojsk Ententy z Gallipoli Turcy mieli wolne kilkanaście doświadczonych dywizji. Minister wojny Enver Pasza postanowił przerzucić je do Azji: dwie do Mezopotamii, gdzie Turcy oblegali Brytyjczyków w Al-Kucie, dwie do Syrii, dwie w rejon Aleksandretty, a siedem na front kaukaski. Transporty ruszyły w pierwszej połowie stycznia, ale przepustowość tureckich kolei była tak mała, że większość oddziałów miała dotrzeć na miejsce dopiero w marcu.

Judenicz przewidział ten ruch. Obliczył, że przerzucenie dywizji spod Dardaneli pod Erzurum zajmie około trzech miesięcy, a Turcy, jeśli planują ofensywę, przeprowadzą ją wiosną. Postanowił więc uderzyć wcześniej i do połowy stycznia rozbić 3 Armię tak, by nawet po nadejściu posiłków nie była zdolna do natarcia. Plan zaaprobował wielki książę, choć miał wątpliwości. Przekonał go telegram szefa sztabu cara, generała Michaiła Aleksiejewa, który rozważał zabranie z Kaukazu części wojsk na front zachodni, jeśli miałyby tam stać bezczynnie.

Siły i plan

Według Allena i Muratowa 3 Armia liczyła w styczniu 1916 roku około 70–75 tysięcy ludzi i 120 dział, z czego na froncie osłaniającym Erzurum, zwanym „umocnionymi liniami Köprüköy”, stało około 65 tysięcy piechoty ze stu działami. Jej dowódca, Mahmud Kâmil Pasza, przebywał na urlopie w Konstantynopolu, a niemiecki szef sztabu, major Felix Guse, leczył się w Niemczech z tyfusu. Armią dowodził zastępczo dowódca XI Korpusu, Abdul Kerim Pasza. Rosjanie mieli na tym odcinku około 75–80 tysięcy piechoty, około 20 pułków kozaków i 230 dział, ale w górach ich przewaga w kawalerii i artylerii niewiele znaczyła. Radzieckie i rosyjskie opracowania podają dla obu stron liczby znacznie wyższe, bo wliczają całe armie z tyłami.

Turecki front, długi na około 120 kilometrów, dzieliły góry na trzy odcinki. Najsilniej umocniona była dolina Pasin nad górnym Araksem, przez którą biegła główna droga z Karsu do Erzurum, z kamiennym mostem w Köprüköy. Właśnie tu w listopadzie 1914 roku Rosjanie bezskutecznie próbowali się przebić. Judenicz wybrał inne miejsce: górzysty grzbiet Çakırbaba na styku tureckich X i XI Korpusu, który Turcy uważali za niedostępny. Najpierw II Korpus Turkiestański generała Michaiła Przewalskiego miał przez dwa dni atakować na północy, by ściągnąć tam tureckie rezerwy. Potem I Korpus Kaukaski generała Piotra Kalitina miał uderzyć na obu brzegach Araksu. Dopiero piątego dnia ukryta w górach 4 Kaukaska Dywizja Strzelców generała Worobiowa miała przełamać front przy grzbiecie Çakırbaba i zejść na tyły Turków pod Köprüköy.

Przygotowania prowadzono w największej tajemnicy. Amunicję i żywność dowożono stopniowo, tłumacząc to przygotowaniami do zimowania. Żołnierze dostali kożuchy, watowane spodnie, walonki i ciepłe czapki, a każdy miał nieść dwa polana, by móc rozpalić ognisko na nagich zboczach. Pułki wysłały oficerów do Tyflisu po zakupy na święta Bożego Narodzenia, które według kalendarza juliańskiego przypadały na 7 stycznia. Rozpuszczono pogłoskę o przerzucie wojsk do Persji, a jeden pułk z rozgłosem wysłano koleją w stronę perskiej granicy. Nawet dowódcy brygad nie znali planu, a Worobiow dowiedział się o swoim zadaniu dwa tygodnie przed bitwą.

Przebieg: bitwa pod Köprüköy

10–13 stycznia. 10 stycznia, w okresie rosyjskich świąt, II Korpus Turkiestański zaatakował na północnym odcinku. Szturmy na górę Karadağ, bronioną z wykutych w skale okopów, załamały się w potwornym mrozie. Jeden batalion stracił 300 ludzi zabitych i zamarzniętych. Turcy byli przekonani, że odparli główne natarcie. 12 stycznia do ataku ruszył I Korpus Kaukaski w dolinie Araksu. 153 Bakiński Pułk Piechoty zdobywał w krwawych walkach pierwsze tureckie okopy na równinie pod Azap, a na południu pułk derbencki odpierał kolejne kontrataki. 13 stycznia Abdul Kerim, uznawszy, że główny cios pada nad Araksem, rzucił tam swój jedyny odwód, 17 Dywizję. Pięć z dziewięciu jego dywizji znalazło się w ten sposób daleko od miejsca, w którym miał nastąpić prawdziwy atak.

14–16 stycznia. 14 stycznia, w prawosławny Nowy Rok, ruszyło przełamanie. Kolumny dońskiej piechoty kozackiej i pułków turkiestańskich brnęły po grzbiecie Çakırbaba w śnieżycy, przez śnieg sięgający półtora metra, torując sobie drogę łopatami, a dywizja Worobiowa do godziny 11 zdobyła tureckie pozycje na wąskim odcinku. Następnego dnia Rosjanie zajęli ufortyfikowany szczyt Kozıçan i zaczęli schodzić na tyły tureckich pozycji w dolinie Pasin. 16 stycznia ich kolumny rozdzieliły armię osmańską na dwie części: X Korpus z 34 Dywizją na północy i pięć dywizji IX i XI Korpusu na południu. Abdul Kerim nakazał w nocy z 16 na 17 stycznia ogólny odwrót.

17–19 stycznia. Turcy wycofali się tak sprawnie, że rosyjskie oddziały nad Araksem spostrzegły to dopiero rano. Wieczorem 17 stycznia Worobiow wkroczył do Köprüköy, a Judenicz z gniewem depeszował do Kalitina, że jego korpus pozwolił przeciwnikowi uciec. 18 stycznia syberyjscy kozacy dotarli pod Hasankale (dziś Pasinler), a rano 19 stycznia rozbili tam turecką straż tylną, biorąc według Allena i Muratowa 1500 jeńców i cztery działa. Tego samego dnia ich bateria konna oddała pierwsze strzały do fortów Erzurum na grzbiecie Deveboynu.

Przygotowania do szturmu

Sukces pod Köprüköy wywołał w armii falę optymizmu, ale w Tyflisie radzono poprzestać na zdobytym terenie. Pułkownik Jewgienij Masłowski, którego Judenicz wysłał na rozpoznanie, meldował, że Erzurum nie jest gotowy do obrony. Rosyjscy zwiadowcy odkryli też, że wysoki, skalisty grzbiet Kargapazar, wznoszący się na około 3000 metrów między doliną Araksu a równiną Erzurum, nie jest obsadzony ani włączony do systemu fortów. Turcy uważali go za nie do przebycia. 23 stycznia wielki książę zgodził się na szturm, choć odpowiedzialność wziął na siebie Judenicz. Rosjanie sklecili z dział twierdzy Kars prowizoryczny park oblężniczy, przedłużyli kolejkę wąskotorową, uruchomili kolumny samochodowe i po raz pierwszy na tym froncie użyli do rozpoznania samolotów.

Na flankach Judenicz zaatakował, by Turcy nie mogli ściągnąć pod Erzurum posiłków. 26 stycznia IV Korpus Kaukaski zajął Hınıs, ważny węzeł drogowy na południe od Erzurum, a wojska spod Wanu ruszyły wzdłuż brzegów jeziora. 25 stycznia batalion strzelców po krótkiej walce opanował płaskowyż Kargapazar, a od 31 stycznia trzymała go cała dywizja Worobiowa. W mrozie i śniegu sięgającym jeźdźcowi do głowy żołnierze zmieniali się co kilka godzin i budowali ścieżki, po których wciągano działa.

Erzurum był twierdzą przebudowaną po wojnie rosyjsko-tureckiej 1877–1878 według planów najpierw brytyjskich, a potem niemieckich inżynierów. Dwa pierścienie fortów na grzbiecie Deveboynu („Wielbłądzia Szyja”) osłaniały miasto od wschodu, a grupy fortów w wąwozie Gürcübogaz na północy i na grzbiecie Palandöken na południu chroniły skrzydła. Według Allena i Muratowa forty nie były jednak przystosowane do obrony przed nowoczesną artylerią, tylko część dział była nowoczesna, a garnizonu brakowało. Mahmud Kâmil Pasza, który wrócił do armii pod koniec stycznia, miał najwyżej 50 tysięcy żołnierzy, wielu z nich niewyszkolonych rekrutów, zamiast potrzebnych do obsadzenia całej twierdzy około 75 tysięcy. Turcy wciąż jednak wierzyli, że twierdza wytrzyma do nadejścia wiosennych posiłków.

Przebieg: szturm Erzurum

11–12 lutego. 8 lutego Judenicz zaprosił dowódców na obiad. Gdy po posiłku zapowiedział atak na 10 lutego, część z nich zaczęła prosić o zwłokę. Judenicz uciął dyskusję: „Dobrze. Atakujemy jedenastego”. 11 lutego o 14.00 rosyjska artyleria otworzyła ogień na forty Çobandede i Dalangöz. W nocy półtora batalionu 153 Bakińskiego Pułku pod dowództwem pułkownika Pirumowa, Ormianina, podeszło w ciszy pod fort Dalangöz i wdarło się do środka. Do świtu trwała walka na bagnety. 12 lutego Turcy osiem razy kontratakowali, a pod wieczór Pirumowowi z 1400 ludzi zostało 300 zdolnych do walki. Fort jednak utrzymali. Tego samego dnia pułki turkiestańskie Przewalskiego, obchodząc wąwóz Gürcübogaz przez góry, zmusiły Turków do opuszczenia fortu Karagöbek. Kolumna, która miała przejść przez grzbiet Palandöken, zabłądziła w nocy na płaskowyżu, a ponad 600 żołnierzy doznało ciężkich odmrożeń.

13–14 lutego. Turecki X Korpus stawiał w wąwozie Gürcübogaz twardy opór. Dywizja Worobiowa schodziła tymczasem z Kargapazaru prawie bez przeszkód, a dońska piechota kozacka, która w zamieci straciła cały zamarznięty batalion, dotarła wieczorem 13 lutego na tyły fortu Tafet. 14 lutego fort, atakowany z trzech stron, padł, a Rosjanie wzięli 1500 jeńców i 20 dział. Wieczorem stali już na skraju równiny Kara Su (górnego Eufratu), za plecami obrońców grzbietu Deveboynu.

15–16 lutego. Rano 15 lutego rosyjscy lotnicy zameldowali o ruchu taborów na ulicach Erzurum i drogach na zachód. Mahmud Kâmil Pasza nakazał odwrót. Do popołudnia Turcy opuścili wszystkie forty zewnętrznego pierścienia, w tym Çobandede, w którym Rosjanie zdobyli 42 działa. Tureckie straże tylne broniły się w nocy przy forcie Sivişli. O 7.00 rano 16 lutego do Erzurum wjechał pułk kozaków terskich, a za nim piechota. W południe do twierdzy wjechał Judenicz.

Straty

Według Allena i Muratowa pod Köprüköy 3 Armia straciła blisko 15 tysięcy zabitych, rannych i zamarzniętych, około 5 tysięcy jeńców i tyle samo dezerterów. Z 65 tysięcy żołnierzy za forty Erzurum schroniło się około 40 tysięcy. W czasie szturmu Turcy stracili co najmniej 10 tysięcy zabitych i rannych oraz około 5 tysięcy jeńców, a w pościgu tysiące kolejnych. W samym Erzurum Rosjanie zdobyli 327 dział. Radzieckie opracowania oceniały straty tureckie w całej operacji na około 66 tysięcy ludzi, w tym 13 tysięcy jeńców.

Rosjanie stracili pod Köprüköy według Allena i Muratowa około 10 tysięcy zabitych i rannych oraz 2 tysiące ciężko odmrożonych, a w szturmie Erzurum tysiąc zabitych, 4 tysiące rannych i tyle samo odmrożonych. Cała operacja kosztowała ich około 17 tysięcy ludzi. Rosyjskie dane mówią o 2339 zabitych i 14 796 rannych.

Znaczenie

Ofensywa erzurumska była wzorem starannie przygotowanej operacji zimowej w wysokich górach i największym sukcesem Judenicza. Rosjanie dwukrotnie osiągnęli całkowite zaskoczenie, uderzając tam, gdzie przeciwnik uważał teren za nie do przebycia. Nie udało im się jednak okrążyć 3 Armii: przełamanie pod Köprüköy nastąpiło na zbyt wąskim odcinku, a po upadku Erzurum pościg ruszył z opóźnieniem. Mimo to armia osmańska na Kaukazie została rozbita. Z wojsk Mahmuda Kâmila Paszy pozostało według Allena i Muratowa nie więcej niż 25 tysięcy ludzi z kilkudziesięcioma działami.

Upadek twierdzy, uważanej za klucz do wschodniej Anatolii, odbił się szerokim echem. W państwach Ententy przyjęto go z radością po klęsce pod Gallipoli i w czasie, gdy Brytyjczycy bezskutecznie próbowali przyjść z odsieczą Al-Kutowi. Tego samego dnia co Erzurum Rosjanie zajęli na południu Muş, na początku marca Bitlis, w kwietniu Trabzon, a latem Erzincan. Erzurum pozostał w rosyjskich rękach aż do rozpadu armii rosyjskiej po rewolucji. Turcy odzyskali go w marcu 1918 roku.