Początek bitwy pod Sarykamyszem

Brytyjska chronologia wojny odnotowuje pod 29 grudnia 1914 roku początek bitwy pod Sarykamyszem (tur. Sarıkamış), w małym miasteczku ze stacją kolejową na rosyjskim Kaukazie, kilkadziesiąt kilometrów od twierdzy Kars. W rzeczywistości osmańska 3 Armia pod dowództwem ministra wojny Envera Paszy ruszyła do natarcia już tydzień wcześniej, 22 grudnia, po przygotowaniach, które brytyjska chronologia uznała za początek ofensywy. 29 grudnia był jednak jednym z kluczowych dni walk o samo miasteczko.

Marsz przez góry

Plan Envera zakładał, że dwa korpusy obejdą od północy główne siły rosyjskie, stojące w dolinie Araksu, i wyjdą na ich tyły pod Sarykamyszem. Marsz przez zaśnieżone góry okazał się katastrofą. X Korpus pułkownika Hafıza Hakkı najpierw zboczył na Oltu, gdzie dwie osmańskie dywizje przez pomyłkę ostrzelały się nawzajem, a potem przeprawiał się przez grzbiet Allahuekber w śnieżycy i mrozie. Według tureckich źródeł zamarzło tam około 10 tysięcy żołnierzy. Także IX Korpus İhsana Paszy tracił setki ludzi każdej nocy spędzonej w śniegu. Gdy wojska dotarły pod Sarykamysz, były już cieniem armii, która wyruszyła 22 grudnia.

Szturm na Sarykamysz

26 grudnia pierwsze oddziały osmańskie zaatakowały miasteczko. Jego załoga była nieliczna. Pułkownik Nikołaj Bukretow zebrał do obrony kilka batalionów, milicję, kolejarzy i żołnierzy z oddziałów zapasowych. Przez kolejne dni Rosjanie dowozili posiłki, a dowództwo obrony objął generał Michaił Przewalski. 29 grudnia, po nadejściu resztek X Korpusu, Turcy przypuścili najsilniejszy szturm. Według tureckich opracowań około 600 żołnierzy jednego z pułków wdarło się do Sarykamyszu, ale po ciężkich walkach zostało wyparte. Przemarznięte i głodne oddziały osmańskie nie miały już sił, by ponowić atak z taką samą mocą.

Panika i decyzja Judenicza

Po rosyjskiej stronie sytuacja wyglądała groźnie. Zastępca namiestnika Kaukazu, generał Aleksandr Myszlajewski, który przyjechał na front kilka dni wcześniej, uznał, że wojska nad Araksem znajdą się w okrążeniu. Wydał rozkaz odwrotu w stronę Karsu i wyjechał z frontu. Źródła datują jego wyjazd na 28 grudnia albo na kolejne dni. Na tyłach, aż po Tbilisi, zapanował niepokój, a alarmujące meldunki dotarły do rosyjskiej kwatery głównej. W tym samym czasie osmański oddział zajął na północy Ardahan.

Szef sztabu Armii Kaukaskiej, generał Nikołaj Judenicz, postanowił jednak nie wykonywać rozkazu o odwrocie. Zamiast cofać się do Karsu, ściągał pod Sarykamysz kolejne oddziały i przygotowywał kontratak. W ostatnich dniach grudnia inicjatywa zaczęła przechodzić w ręce Rosjan, a wycieńczone wojska Envera same znalazły się w niebezpieczeństwie okrążenia.