Wybucha wojna włosko-turecka

29 września 1911 roku o godzinie 15 Królestwo Włoch wypowiedziało wojnę Imperium Osmańskiemu. Stawką były ostatnie afrykańskie prowincje sułtana, Trypolitania i Cyrenajka, czyli dzisiejsza Libia. Wojna włosko-turecka, nazywana też trypolitańską, trwała ponad rok i nie zagroziła pokojowi między mocarstwami. Pokazała jednak całej Europie, jak słabe jest państwo osmańskie, i ośmieliła jego bałkańskich sąsiadów.

Ultimatum

Włoscy nacjonaliści od lat domagali się kolonii po drugiej stronie Morza Śródziemnego. Rząd premiera Giovanniego Giolittiego długo się wahał, ale latem 1911 roku, w czasie drugiego kryzysu marokańskiego, stało się jasne, że Francja zdobędzie Maroko. Giolitti i minister spraw zagranicznych markiz Antonino di San Giuliano uznali, że to ostatnia chwila, by sięgnąć po Trypolitanię. Według części opracowań w połowie września postanowili działać, zanim dowiedzą się o tym sojusznicy z Wiednia i Berlina. Pretekstem były skargi na krzywdy wyrządzane w Trypolisie włoskim obywatelom i przedsiębiorstwom.

Jako pierwszy dzień mobilizacji korpusu ekspedycyjnego wyznaczono 28 września. Według amerykańskiego oficera marynarki Williama Beehlera, który rok później opisał wojnę, tego samego dnia o 14.30 włoski chargé d’affaires wręczył w Konstantynopolu ultimatum: Turcja miała w ciągu 24 godzin zgodzić się na wojskową okupację obu prowincji. Inne opracowania datują ultimatum na 26 lub 27 września. Młodoturecki rząd z Komitetu Jedności i Postępu odpowiedział wymijająco, proponując ustępstwa bez oddawania zwierzchnictwa sułtana. Rzym uznał to za odmowę.

Wypowiedzenie wojny

Nazajutrz o godzinie 15 Włochy ogłosiły stan wojny i blokadę wybrzeża Trypolitanii i Cyrenajki. W deklaracji przekazanej między innymi rządowi Stanów Zjednoczonych rząd Wiktora Emanuela III pisał, że został postawiony „przed bolesną koniecznością uciekania się do siły oręża”, a jego cel jest zgodny „z interesami cywilizacji”. W Konstantynopolu do dymisji podał się wkrótce rząd wielkiego wezyra İbrahima Hakkı Paszy, byłego ambasadora w Rzymie.

Obrona była według Beehlera beznadziejna: forty były przestarzałe, łączność morską z Turcją łatwo było przeciąć, a lądowa droga przez okupowany przez Brytyjczyków Egipt była w praktyce bezużyteczna. W obu prowincjach stała jedna dywizja, w której w chwili wybuchu wojny było około 5000 wyszkolonych piechurów, 400 kawalerzystów i kilka tysięcy rekrutów. W Bengazi stało 400 żołnierzy, w Tobruku 30.

Pierwsze strzały padły jeszcze tego samego dnia, ale nie w Afryce. O 16, godzinę po wypowiedzeniu wojny, włoskie niszczyciele księcia Abruzzów przechwyciły na Morzu Jońskim dwa tureckie torpedowce. Jeden, trafiony piętnaście razy, wyrzucono na brzeg niedaleko Prewezy, gdzie spłonął, a dowódca i ośmiu marynarzy zginęło. Nazajutrz niszczyciele zatopiły w Prewezie dwa kolejne. Austro-Węgry, sojusznik Włoch, nie życzyły sobie jednak walk u wybrzeży Albanii. Rzym powtórzył zakaz lądowania na tureckim wybrzeżu w Europie, a na prośbę Wiednia odwołał stamtąd okręty.

Ponad rok wojny

3 i 4 października flota ostrzelała forty Trypolisu, opuszczone już przez większość garnizonu, a miasto zajął desant marynarzy. Wkrótce zaczął lądować korpus ekspedycyjny, liczący według Beehlera około 40 000 żołnierzy. Wojna nie skończyła się jednak szybko. Arabskie plemiona, do których z czasem przyłączyło się bractwo Sanusijja, walczyły razem z Turkami, a dowodzili nimi tureccy oficerowie, wśród nich Enver i Mustafa Kemal. Włosi utknęli w nadmorskich miastach. 1 listopada podporucznik Giulio Gavotti zrzucił z samolotu granaty na tureckie pozycje, co uważa się za pierwsze bombardowanie lotnicze w historii. 5 listopada królewski dekret ogłosił aneksję obu prowincji. W maju 1912 roku Włosi zajęli Rodos i inne wyspy Dodekanezu. Po roku walk mieli według Beehlera około 4000 zabitych i 6000 rannych.

Pokój podpisano 18 października 1912 roku w Ouchy pod Lozanną. Sułtan nadał obu prowincjom autonomię i zachował tam tylko swojego namiestnika i sędziów religijnych, a Włochy obiecały zwrócić wyspy, ale zatrzymały je jako zastaw do czasu wykonania przez Turcję warunków pokoju. Turcja spieszyła się z zawarciem pokoju, bo dziesięć dni wcześniej zaczęła się wojna na Bałkanach. Według komisji Fundacji Carnegiego to właśnie wybuch wojny trypolitańskiej przekonał Bułgarię, że czas na sojusz z Serbią. Z rozmów prowadzonych od jesieni 1911 roku wyrosła Liga Bałkańska.