Giovanni Giolitti

Giovanni Giolitti był najważniejszym politykiem liberalnych Włoch. Pięć razy stał na czele rządu, a lata od początku XX wieku do 1914 roku przeszły do historii jako „epoka Giolittiego” (età giolittiana). Gdy wybuchła wielka wojna, był już poza rządem, ale wciąż miał za sobą większość Izby Deputowanych. Uważał, że Włochy nie są gotowe do wojny, że będzie ona długa i kosztowna i że od Austro-Węgier można uzyskać „sporo” w drodze rokowań. W maju 1915 roku jego zwolennicy na krótko obalili rząd Antonia Salandry, ale Giolitti nie odważył się przejąć władzy i Włochy weszły do wojny wbrew jego woli. Przez trzy lata walk pozostawał na uboczu, oskarżany przez zwolenników wojny niemal o zdradę. Wrócił na urząd premiera w 1920 roku i zakończył awanturę D’Annunzia w Fiume, ale nie zdołał powstrzymać faszyzmu.

Przed wojną

Urodził się 27 października 1842 roku w Mondovì w Piemoncie. W 1861 roku ukończył prawo w Turynie i przez dwadzieścia lat pracował w administracji państwowej: w ministerstwie sprawiedliwości, w ministerstwie finansów i jako sekretarz generalny Trybunału Obrachunkowego. W 1882 roku został posłem z okręgu Cuneo i reprezentował go do końca kariery.

W latach 1889–1890 był ministrem skarbu w rządzie Francesca Crispiego. W maju 1892 roku po raz pierwszy objął urząd premiera, ale jego gabinet upadł pod koniec 1893 roku w cieniu skandalu wokół banku Banca Romana. Giolitti wyjechał na pewien czas do Niemiec, by uniknąć grożącego mu aresztowania. Sprawę ostatecznie umorzono. W latach 1901–1903 był ministrem spraw wewnętrznych w rządzie Giuseppe Zanardellego, a potem trzykrotnie premierem: w latach 1903–1905, 1906–1909 i 1911–1914. Nawet gdy nie rządził, o składzie gabinetów decydowała w dużej mierze kontrolowana przez niego większość.

Jego polityka była liberalna i jak na swoje czasy nowoczesna. Państwo miało nie tłumić strajków siłą, tylko zachowywać neutralność w sporach robotników z pracodawcami. Giolitti zabiegał o umiarkowanych socjalistów i o katolików, przygotował upaństwowienie kolei, upaństwowił ubezpieczenia na życie a w 1912 roku przeprowadził reformę, która niemal zrównała się z powszechnym prawem wyborczym dla mężczyzn i zwiększyła liczbę wyborców z około 3 do 8,5 miliona. Jednocześnie w 1911 roku, bez zgody parlamentu, rozpoczął wojnę z Turcją o Libię, zakończoną w październiku 1912 roku pokojem w Ouchy. W grudniu 1912 roku jego rząd przedterminowo odnowił trójprzymierze z Niemcami i Austro-Węgrami. Wybory z jesieni 1913 roku, pierwsze według nowej ordynacji, Giolitti wygrał dzięki porozumieniu kandydatów liberalnych z katolicką Unią Wyborczą hrabiego Ottorina Gentiloniego. Ten tak zwany pakt Gentiloniego osłabił jednak jego pozycję. Gdy radykałowie wycofali się z koalicji, w marcu 1914 roku podał się do dymisji i wskazał królowi Wiktorowi Emanuelowi III Salandrę jako następcę. Jak przypuszczano, liczył, że po kilku miesiącach wróci do władzy.

Neutralista (1914–1915)

Po wybuchu wojny poparł decyzję rządu, który 3 sierpnia 1914 roku ogłosił neutralność. W tej sprawie miał też własne argumenty. 5 grudnia 1914 roku ujawnił w Izbie Deputowanych, że już latem 1913 roku, w czasie wojen bałkańskich, Wiedeń poinformował Rzym i Berlin o zamiarze wystąpienia przeciw Serbii i przedstawiał tę akcję jako obronną. Giolitti, wówczas premier, odpowiedział, że skoro nikt nie zamierza atakować Austrii, nie może być mowy o casus foederis, czyli o obowiązku pomocy sojuszniczej. Mowa była dla zwolenników neutralności dowodem, że trójprzymierze nie zobowiązywało Włoch do wojny po stronie Austrii, a dla Ententy dowodem, że Austro-Węgry od dawna szukały okazji do rozprawy z Serbią.

Giolitti nie był pacyfistą ani przyjacielem Austrii. Uważał jednak, że wojna nie jest konieczna, by uzyskać Trydent i inne ziemie zamieszkane przez Włochów. 24 stycznia 1915 roku napisał do posła Camilla Peana list, który wkrótce opublikowała rzymska „Tribuna”. Stwierdzał w nim, że w obecnej sytuacji Europy Włochy mogą uzyskać „sporo” (parecchio) bez wojny. Słowo to zwolennicy interwencji zbrojnej powtarzali odtąd z drwiną jako symbol małostkowości neutralistów.

Rząd Salandry i ministra spraw zagranicznych Sidneya Sonnina prowadził tymczasem rokowania z obiema stronami. 26 kwietnia 1915 roku Włochy podpisały w Londynie tajny układ z Ententą, a na początku maja wypowiedziały trójprzymierze. Giolitti o układzie nie wiedział. 9 maja przyjechał do Rzymu, witany wrogimi okrzykami nacjonalistów, i 10 maja przekonywał króla i Salandrę, że wojna będzie długa, a armia nie jest do niej gotowa. Wiedeń, naciskany przez Berlin i jego ambasadora Bernharda von Bülowa, składał coraz dalej idące propozycje ustępstw. W następnych dniach około 300 posłów, według niektórych źródeł 320, i około stu senatorów zostawiło w jego rzymskim mieszkaniu bilety wizytowe na znak poparcia. Była to wyraźna większość Izby.

13 maja Salandra złożył dymisję. Ulice wielkich miast opanowali zwolennicy wojny, a poeta Gabriele D’Annunzio nazywał Giolittiego „intrygantem z Dronero” i podburzał tłumy przeciw niemu. Jego mieszkania musiały pilnować wojsko i policja. Król najpierw zwrócił się do Giolittiego, ale ten odmówił. Wiedział już, że układ z Ententą podpisano za zgodą monarchy, i nie chciał brać na siebie zerwania zobowiązań korony ani dzielić kraju w chwili, gdy na ulicach wrzało. 16 maja Wiktor Emanuel III odrzucił dymisję Salandry. 18 maja Giolitti wyjechał do Cavour w Piemoncie i nie wziął udziału w posiedzeniu Izby, która 20 maja przyznała rządowi pełnomocnictwa wojenne 407 głosami przeciw 74. Ci sami posłowie, którzy tydzień wcześniej zostawiali u niego bilety, w większości głosowali teraz za rządem. 23 maja Włochy wypowiedziały wojnę Austro-Węgrom.

W czasie wojny

Przez całą wojnę Giolitti mieszkał w Cavour i trzymał się z dala od wielkiej polityki. Zabierał głos głównie na posiedzeniach rady prowincji Cuneo, której przewodniczył. Dla interwencjonistów pozostawał symbolem neutralizmu i niemal zdrajcą, a jego nazwisko wracało przy każdym kryzysie. Jego zwolennicy w Izbie byli jednak wciąż liczni. W czerwcu 1916 roku, po austriackiej ofensywie w Trydencie, głosowali przeciw Salandrze i przyczynili się do upadku jego rządu. Następca, Paolo Boselli, rozważał nawet powierzenie ministerstwa sprawiedliwości Luigiemu Facie, współpracownikowi Giolittiego, ale wobec sprzeciwu zwolenników wojny z tego zrezygnował. W październiku 1917 roku giolittianie przyłączyli się do ataku, który obalił Bosellego.

Latem 1917 roku Giolitti przemówił ostrzej niż kiedykolwiek od wejścia Włoch do wojny. Krytykował spekulantów wzbogaconych na dostawach dla armii, wskazywał, że wojna skupiła wielkie bogactwa w rękach nielicznych, i zapowiadał, że po jej zakończeniu potrzebne będą głębokie zmiany w polityce wewnętrznej i zagranicznej. Po klęsce pod Caporetto w październiku 1917 roku, gdy Austriacy i Niemcy zajęli znaczną część Wenecji Euganejskiej, nie wykorzystał jednak kryzysu przeciw rządowi. Gabinet Vittoria Emanuele Orlanda, dawnego ministra jego rządów, prowadził kraj do zwycięstwa pod Vittorio Veneto bez udziału Giolittiego.

Po wojnie

12 października 1919 roku w Dronero Giolitti wygłosił mowę, w której bronił swojej neutralności, potępił sposób, w jaki Włochy wciągnięto do wojny, i domagał się, by o wojnie i traktatach decydował parlament, a nie król i kilku ministrów. Przeciwnicy nazwali go za to „bolszewikiem”. W czerwcu 1920 roku, po upadku rządu Francesca Saveria Nittiego, po raz piąty został premierem. We wrześniu odmówił użycia siły przeciw robotnikom okupującym fabryki na północy i doczekał się, aż ruch sam wygaśnie. Ministrem spraw zagranicznych został Carlo Sforza. 12 listopada 1920 roku Włochy i Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców podpisały w Rapallo traktat, który ustalał granicę i czynił z Fiume wolne miasto. D’Annunzio, który zajmował miasto od września 1919 roku, nie chciał się podporządkować. W Boże Narodzenie 1920 roku Giolitti wysłał przeciw niemu wojsko i flotę, a 31 grudnia poeta skapitulował. W sporze o Górny Śląsk rząd Giolittiego stał bliżej Brytyjczyków, którzy chcieli zostawić okręg przemysłowy Niemcom, niż Francuzów popierających Polskę.

W wyborach w maju 1921 roku Giolitti utworzył bloki narodowe, w których znaleźli się także faszyści Benita Mussoliniego. Liczył, że wchłonie ich do systemu parlamentarnego, tak jak wcześniej umiarkowanych socjalistów. Wyniki rozczarowały go i 4 lipca 1921 roku ustąpił. Po marszu na Rzym poparł rząd Mussoliniego i nową ordynację wyborczą, ale po zabójstwie socjalisty Giacoma Matteottiego w 1924 roku przeszedł do opozycji. W grudniu 1925 roku, gdy rada prowincji Cuneo wezwała go do przystąpienia do faszyzmu, złożył mandat. 16 marca 1928 roku po raz ostatni głosował w Izbie, przeciw ordynacji, która ostatecznie kończyła rządy parlamentarne. Zmarł 17 lipca 1928 roku w Cavour.

Ocena

Giolitti należy do najbardziej spornych postaci włoskiej historii. Historyk Gaetano Salvemini nazwał go w 1909 roku „ministrem półświatka”, oskarżając o wygrywanie wyborów na południu dzięki korupcji, naciskom urzędników i poparciu przestępców. Krytycy z prawicy zarzucali mu uległość wobec socjalistów, liberalni ekonomiści porzucenie wolnego rynku. Popierali go dwór, socjaliści reformiści, znaczna część mieszczaństwa i filozof Benedetto Croce. Jego amerykański biograf Alexander De Grand uważa go za najwybitniejszego włoskiego premiera od czasów Camilla Cavoura. Wielu historyków przyznaje jednak, że jego system, oparty na zręcznym kierowaniu parlamentem, przed 1914 roku zaczynał się już wyczerpywać.

W sprawie wojny los przyznał mu w dużej mierze rację. Wojna okazała się długa i kosztowna, kosztowała Włochy, zależnie od sposobu liczenia, od 460 do 651 tysięcy poległych i zmarłych żołnierzy i nie przyniosła wszystkich zdobyczy obiecanych w Londynie, co nacjonaliści nazwali „okaleczonym zwycięstwem”. Część historyków zarzuca mu jednak, że w maju 1915 roku, mając większość w Izbie, ustąpił przed dworem i ulicą. Sposób, w jaki wtedy przełamano wolę parlamentu, uchodzi za zapowiedź kryzysu, który kilka lat później otworzył faszystom drogę do władzy. Giolitti, który przez dziesięciolecia uczył Włochów rządów parlamentarnych, sam się do tego kryzysu przyczynił, gdy w 1921 roku przyjął faszystów na swoje listy.