Orlando premierem Włoch

29 października 1917 roku Włochy miały nowy rząd. Na jego czele stanął Vittorio Emanuele Orlando, dotychczasowy minister spraw wewnętrznych, któremu po upadku gabinetu Paola Boselliego misję utworzenia rządu powierzył król Wiktor Emanuel III. Tę datę jako początek urzędowania rządu podają włoskie źródła, w tym Słownik Biograficzny wydawnictwa Treccani, i brytyjska chronologia wojny. Według dziennika „La Stampa” nowi ministrowie złożyli przysięgę następnego dnia, 30 października wieczorem, dlatego niektóre opracowania liczą rządy Orlanda od 30 października.

Nowy premier obejmował władzę w najgorszym możliwym momencie. Dzień wcześniej Niemcy zajęli Udine, gdzie do niedawna mieściła się kwatera główna włoskiej armii, a Austriacy odzyskali Gorycję. Rozbita 2 Armia i nietknięta dotąd 3 Armia cofały się za Tagliamento, drogi zapchane były taborami i uciekinierami, a w ręce nieprzyjaciela szły dziesiątki tysięcy jeńców i setki dział. W kraju narastało pytanie, czy armia w ogóle zdoła się zatrzymać.

Orlando miał 57 lat. Urodził się 19 maja 1860 roku w Palermo w rodzinie adwokatów i zanim został politykiem, zdobył sławę jako uczony, jeden z twórców włoskiej nauki prawa publicznego i od 1903 roku profesor uniwersytetu w Rzymie. Posłem był od 1897 roku. W rządzie Giovanniego Giolittiego jako minister oświaty przeprowadził reformę, która wydłużyła obowiązek szkolny do 12. roku życia, później dwukrotnie był ministrem sprawiedliwości. W 1915 roku, w gabinecie Antonia Salandry, przygotował ustawę o nadzwyczajnych pełnomocnictwach rządu na czas wojny. Od czerwca 1916 roku kierował ministerstwem spraw wewnętrznych i właśnie na tym stanowisku popadł w ostry konflikt z naczelnym wodzem Luigim Cadorną, który zarzucał mu, że nie tłumi defetyzmu skrajnych partii. Teraz człowiek oskarżany przez Cadornę o pobłażliwość miał prowadzić kraj przez skutki klęski, za którą wielu obwiniało właśnie Cadornę.

Ciągłość zapewniał minister spraw zagranicznych. Sidney Sonnino, który kierował włoską dyplomacją od jesieni 1914 roku, pozostał na stanowisku. Orlando zatrzymał dla siebie ministerstwo spraw wewnętrznych. Skarb objął radykał Francesco Saverio Nitti, ministrem wojny został generał Vittorio Alfieri, a nowo utworzonym ministerstwem broni i amunicji pokierował generał Alfredo Dallolio, który od 1915 roku odpowiadał za produkcję wojenną. Poza obozem rządowym pozostali w praktyce tylko socjaliści.

Jedną z pierwszych decyzji Orlanda był telegram do Cadorny z wyrazami zaufania, choć według części historyków premier już wtedy był zdecydowany go odwołać. Rozstrzygnięcie przyszło szybko: na początku listopada sojusznicy, którzy na konferencji w Rapallo obiecali Włochom dywizje brytyjskie i francuskie, domagali się zmiany w naczelnym dowództwie, i 8 listopada Cadornę zastąpił generał Armando Diaz. Armia zatrzymała się na Piawie. 22 grudnia Orlando wezwał w parlamencie do oporu słowami „Resistere! resistere! resistere!” (Wytrwać! wytrwać! wytrwać!), które stały się hasłem tej zimy. Rządził do czerwca 1919 roku, a na konferencji pokojowej w Paryżu zasiadał obok Wilsona, Lloyda George’a i Clemenceau w gronie „wielkiej czwórki”.