Austro-Węgry w I wojnie światowej

Austro-Węgry rozpoczęły I wojnę światową: 28 lipca 1914 roku, miesiąc po zamachu w Sarajewie, wypowiedziały wojnę Serbii. Wielonarodowa monarchia Habsburgów walczyła z Serbią, Rosją i Włochami, ale od pierwszych miesięcy ponosiła ciężkie klęski i coraz bardziej zależała od Niemiec. Głód, zmęczenie wojną i dążenia jej narodów do własnych państw rozsadziły ją jesienią 1918 roku. 3 listopada podpisała rozejm w Villa Giusti, a walki ustały następnego dnia.

Droga do wojny

Od ugody z Węgrami z 1867 roku państwo Franciszka Józefa I dzieliło się na dwie równorzędne części, austriacką i węgierską. W 1879 roku monarchia zawarła z Niemcami tajny sojusz obronny przeciw Rosji. Jej polityka skupiała się na Bałkanach. Na początku października 1908 roku Wiedeń ogłosił aneksję Bośni i Hercegowiny, okupowanych od 1878 roku. Serbia powołała wtedy rezerwistów i zaczął się kryzys bośniacki.

Przystąpienie do wojny

28 czerwca 1914 roku w Sarajewie Gavrilo Princip zastrzelił następcę tronu Franciszka Ferdynanda i jego żonę Zofię. 14 lipca w Wiedniu zapadła decyzja o twardym kursie wobec Serbii, a 23 lipca monarchia wręczyła Serbii ultimatum z 48-godzinnym terminem. 25 lipca poseł Giesl uznał odpowiedź za niewystarczającą i zerwał stosunki. 28 lipca monarchia wypowiedziała Serbii wojnę telegramem, a tej samej nocy na Belgrad spadły pierwsze pociski.

Wiedeń liczył na krótką, lokalną wojnę. Według jednego z ujęć jedynym celem wojny było ukaranie Serbii i powstrzymanie rozpadu wielonarodowego państwa. Za Serbią stała jednak Rosja, a za Austro-Węgrami Niemcy. 31 lipca, w odpowiedzi na mobilizację Rosji, monarchia zarządziła mobilizację powszechną, a 6 sierpnia wypowiedziała Rosji wojnę. Główny front monarchii przesunął się do Galicji.

Na frontach 1914–1916

Pierwszy rok wojny był dla monarchii katastrofą. W sierpniu 1914 roku Serbowie rozbili wojska generała Oskara Potiorka na górze Cer, a w grudniu, po zajęciu przez nie Belgradu, wyparli je z kraju po raz drugi nad Kolubarą. W kampanii serbskiej 1914 roku armia straciła 227 000 z 450 000 żołnierzy.

W tym samym czasie Rosjanie pobili główne siły szefa sztabu Franza Conrada von Hötzendorfa w bitwie galicyjskiej, zajęli Lwów i zepchnęli je za San. Próby odsieczy oblężonego Przemyśla w zimowej bitwie w Karpatach kosztowały setki tysięcy ludzi, a 22 marca 1915 roku twierdza skapitulowała. Do niewoli poszło około 120 tysięcy ludzi.

Ratunek przyszedł z Niemiec. W maju 1915 roku wojska niemieckie i austro-węgierskie przełamały front rosyjski pod Gorlicami. 23 maja Włochy wypowiedziały wojnę swojemu sojusznikowi z trójprzymierza i otworzyły nowy front. Nad Soczą Włosi jedenaście razy uderzali na obronę generała Svetozara Boroevicia, ale zdobyli tylko Gorycję. Jesienią 1915 roku Austro-Węgry z Niemcami i Bułgarią zajęły Serbię.

W styczniu 1916 roku monarchia podbiła Czarnogórę, a wiosną Conrad uderzył z Tyrolu, by zejść na równinę Wenecji, ale utknął na ostatnich grzbietach. Od 4 czerwca ofensywa Brusiłowa przełamała front austro-węgierski na Wołyniu i w Bukowinie i wzięła setki tysięcy jeńców. Pod koniec sierpnia Rumunia wkroczyła do Siedmiogrodu, skąd wyparły ją dopiero wojska Falkenhayna i Arza. We wrześniu państwa centralne zgodziły się na wspólne naczelne dowództwo pod zwierzchnictwem cesarza Wilhelma II, a w praktyce niemieckiej Naczelnej Komendy Wojsk.

Karol I i ostatnie lata wojny

21 listopada 1916 roku zmarł Franciszek Józef I, który panował prawie 68 lat. Tron objął jego stryjeczny wnuk Karol I, od początku przekonany, że monarchia musi jak najszybciej wyjść z wojny. W 1917 roku przez szwagra, księcia Sykstusa Burbon-Parmeńskiego, potajemnie sondował możliwość pokoju z Francją. Gdy w kwietniu 1918 roku Francuzi ogłosili jego tajny list, skompromitowany cesarz musiał w Spa uzgodnić z Wilhelmem II ścisły sojusz wojskowy i gospodarczy.

Na froncie włoskim jesienią 1917 roku Niemcy i Austriacy przełamali front pod Caporetto i zepchnęli Włochów nad Piawę, a do niewoli trafiło blisko 300 tysięcy ludzi. W czerwcu 1918 roku Austro-Węgry uderzyły po raz ostatni. Nad Piawą przeszły rzekę, ale wezbrana Piawa i kontrataki zmusiły je do odwrotu.

Front wewnętrzny i narody monarchii

W miastach brakowało chleba, mąki, tłuszczu i węgla, przed sklepami stały kolejki, a ceny rosły z miesiąca na miesiąc. Austriacki parlament nie obradował od wiosny 1914 roku, a rząd sprawował władzę rozporządzeniami. 21 października 1916 roku socjaldemokrata Friedrich Adler zastrzelił premiera Karla Stürgkha. W styczniu 1918 roku, gdy obcięto o połowę racje mąki, strajk za chleb i pokój ogarnął Wiedeń i monarchię, a 1 lutego marynarze w Kotorze wywiesili czerwone flagi i zażądali pokoju.

Narody monarchii coraz wyraźniej szukały własnej drogi. W kwietniu 1918 roku w Rzymie zjazd narodów uciskanych przez Austro-Węgry przyjął wspólną deklarację. 16 października Karol I zapowiedział przebudowę Austrii w państwo związkowe narodów, ale narody monarchii ją odrzuciły. 28 października Komitet Narodowy przejął władzę w Pradze, 29 października chorwacki Sabor zerwał więzi z Austro-Węgrami, a 31 października w Budapeszcie władzę objął Mihály Károlyi, a żołnierze zastrzelili Istvána Tiszę.

Polacy w monarchii Habsburgów

Za panowania Franciszka Józefa Galicja uzyskała szeroką autonomię, a Polacy zajmowali najwyższe urzędy w państwie. W czasie wojny pod opieką monarchii powstały Legiony Polskie, a Galicja stała się polem ciężkich walk i rosyjskiej okupacji. W lutym 1918 roku państwa centralne zawarły pokój z Ukraińską Republiką Ludową i obiecały jej Chełmszczyznę, co wzburzyło Polaków. II Brygada Legionów pułkownika Józefa Hallera przebiła się pod Rarańczą przez front austriacki, a Koło Polskie obaliło rząd Ernsta Seidlera.

W armii austro-węgierskiej zginęło według szacunku Andrzeja Wrzoska ponad 220 tysięcy Polaków. 31 października 1918 roku polscy żołnierze bez jednego strzału rozbroili garnizon Krakowa, a 1 listopada we Lwowie polscy ochotnicy podjęli walkę z Ukraińcami.

Koniec wojny i bilans

24 października 1918 roku Włosi i ich sojusznicy uderzyli pod Vittorio Veneto i rozbili armię austro-węgierską, która rozpadła się wraz z monarchią. 3 listopada pod Padwą komisja generała Viktora Webera von Webenau podpisała rozejm, a walki ustały 4 listopada o 15.00. W ostatnich 36 godzinach Włosi wzięli do niewoli około 300 tysięcy ludzi. 11 listopada Karol I zrzekł się udziału w sprawach państwa, ale nie abdykował. 12 listopada proklamowano Republikę Niemieckiej Austrii, a 16 listopada Węgierską Republikę Ludową.

Traktaty pokojowe przypieczętowały rozpad. W traktacie z Saint-Germain-en-Laye z 10 września 1919 roku Austria oddała ziemie Czechosłowacji, Włochom, Królestwu SHS i Rumunii, zobowiązała się nie rezygnować z niepodległości, a jej armię ograniczono do 30 tysięcy ludzi. Traktat w Trianon z 4 czerwca 1920 roku zostawił Węgrom 93 tys. km² z 325 tys. i 8 z 21 milionów mieszkańców.

Monarchia zmobilizowała w czasie wojny od 7,8 miliona żołnierzy według Departamentu Wojny USA do 9 milionów według rządu austriackiego. Zginęło ich od 1,1 miliona według Urlanisa do 1,49 miliona według austriackiej historii oficjalnej, która wlicza 478 tysięcy zmarłych w niewoli. Razem z cywilami straty wyniosły od 3,0 do 4,0 procent ludności.