Adam Tarnowski

Hrabia Adam Tarnowski należał do najzdolniejszych dyplomatów monarchii habsburskiej i do grona galicyjskich arystokratów, którzy robili kariery w Wiedniu. W latach 1911–1916 był posłem Austro-Węgier w Sofii i przypisuje mu się duży udział w przeciągnięciu Bułgarii na stronę państw centralnych. Jesienią 1916 roku monarchia wysłała go jako ambasadora do Waszyngtonu, by ratował stosunki ze Stanami Zjednoczonymi. Przyjechał w dniu, w którym Amerykanie dowiedzieli się o nieograniczonej wojnie podwodnej, prezydent nigdy go nie przyjął, a po trzech miesiącach musiał wrócić do Europy. Ostatni ambasador Austro-Węgier w USA zajął się potem sprawami polskimi. W październiku 1917 roku warszawska Rada Regencyjna powołała go na premiera Królestwa Polskiego, ale Niemcy nie dopuścili go do urzędu.

Przed wojną

Urodził się 4 marca 1866 roku w Krakowie jako syn Jana Dzierżysława Tarnowskiego, jednego z przywódców krakowskich konserwatystów, i Zofii z Zamoyskich. Jego starszy brat Zdzisław Tarnowski był w czasie wojny jednym z przywódców galicyjskich konserwatystów. Adam studiował w Wiedniu i w 1897 roku wstąpił do austro-węgierskiej służby dyplomatycznej. W latach 1899–1901 był sekretarzem poselstwa w Waszyngtonie, potem pracował w Paryżu, Dreźnie, Brukseli i Madrycie, a w latach 1909–1911 był radcą ambasady w Londynie. W 1901 roku poślubił księżniczkę Marię Światopełk-Czetwertyńską.

30 kwietnia 1911 roku został posłem w Sofii. Przypadły mu na to lata wojen bałkańskich, w których Bułgaria najpierw pokonała Turków, a potem przegrała wojnę z dawnymi sojusznikami i w 1913 roku straciła większość zdobyczy. Tarnowski zabiegał w tym czasie o złagodzenie jej strat, a jego żona organizowała pomoc dla ofiar wojny. Zyskał dzięki temu wpływ na cara Ferdynanda I i rząd Wasiła Radosławowa.

W Sofii

Po wybuchu wielkiej wojny Bułgaria ogłosiła neutralność, a obie koalicje licytowały się o jej przystąpienie. Tarnowski przekonywał Bułgarów, że oparcie się o państwa centralne pozwoli im odzyskać Macedonię i zmienić niekorzystny pokój z 1913 roku. Przypisuje mu się duży udział w decyzji Sofii. 6 września 1915 roku Bułgaria zawarła tajny sojusz z Niemcami, a w październiku zaatakowała Serbię. Wejście Bułgarii do wojny otworzyło państwom centralnym drogę lądową do Konstantynopola i przesądziło o klęsce Serbii. Czernin pisał później, że Tarnowski był jednym z najlepszych i najzdolniejszych dyplomatów austro-węgierskich.

Ambasador, którego nie przyjęto

Od czasu, gdy w 1915 roku Konstantin Dumba musiał opuścić Stany Zjednoczone, monarchia nie miała w Waszyngtonie ambasadora. W połowie października 1916 roku minister spraw zagranicznych István Burián poprosił o agrément dla Tarnowskiego, prezydent Woodrow Wilson zgodził się 30 października, a 9 listopada nominację ogłoszono. Tarnowski miał ją skomentować słowami: „Wysyłają mnie na straconą pozycję”. Wyjazd opóźnił się, bo Brytyjczycy długo odmawiali mu listu żelaznego na przejazd przez blokadę. Ustąpili dopiero pod naciskiem Amerykanów, a Tarnowski dostał o tym wiadomość 5 stycznia 1917 roku.

Do Stanów Zjednoczonych przybył na przełomie stycznia i lutego 1917 roku (czeski historyk Václav Horčička podaje 1 lutego), czyli w chwili, gdy Waszyngton dowiedział się o ogłoszeniu przez Niemcy nieograniczonej wojny podwodnej. Wiedeń, który o tej decyzji wiedział, nie uprzedził go o niej. Sekretarz stanu Robert Lansing przyjął go życzliwie i odniósł wrażenie, że ambasador ma bardzo mieszane uczucia wobec postępowania Niemców. Stany Zjednoczone zerwały stosunki z Niemcami, ale nie z Austro-Węgrami, bo Wilson i Lansing liczyli jeszcze, że uda się oderwać monarchię od Berlina i skłonić ją do pokoju. Minister Ottokar Czernin polecił Tarnowskiemu za wszelką cenę nie dopuścić do zerwania i przysłał mu 100 tysięcy dolarów na wpływanie na prasę. Ambasador pieniędzy nie przyjął, uznając, że takie wpływy są praktycznie niemożliwe.

Wiedeń poparł jednak wojnę podwodną, a Wilson odmówił przyjęcia listów uwierzytelniających, dopóki monarchia nie zmieni stanowiska. Odpowiedź Austro-Węgier z 2 marca podtrzymała zasady nieograniczonej wojny podwodnej, a Czernin nie chciał ryzykować rozdźwięku z Niemcami. Tarnowski ostrzegał go w połowie marca, że lepiej dla sprawy monarchii w Ameryce byłoby nie okazywać bezgranicznego zaufania wobec Niemiec. 29 marca Lansing oznajmił mu, że Stany Zjednoczone wypowiedzą wojnę Niemcom. „Prezydent przecież tak bardzo dąży do pokoju” – odpowiedział zaskoczony Tarnowski. Tego samego dnia przekazano mu, że prezydent go nie przyjmie. Po wystąpieniu Wilsona w Kongresie ambasador ostrzegał jeszcze Czernina przed zerwaniem z Ameryką, która chce rzucić na szalę swoje bogactwo, by nie dopuścić do zwycięstwa Niemiec. 8 kwietnia Austro-Węgry zerwały jednak stosunki z USA.

Czernin chciał, by Tarnowski został w Ameryce nieoficjalnie, ale Lansing odpowiedział, że musi wyjechać. Na ostatnim spotkaniu 1 maja sekretarz stanu zapowiedział, że Stany Zjednoczone będą walczyć do zwycięstwa, i powiedział, że nie wyklucza niepodległej Polski z dostępem do morza i Gdańskiem jako portem. „Ależ on należy do Niemiec” – odparł Tarnowski. „Niech Pan nie zapomina, że o warunkach pokoju nie będą decydowali Niemcy” – usłyszał. W pierwszej połowie maja 1917 roku odpłynął do Europy, nie złożywszy nigdy listów uwierzytelniających. W grudniu Stany Zjednoczone wypowiedziały wojnę Austro-Węgrom.

Niedoszły premier Królestwa Polskiego

Po powrocie Tarnowski zajął się sprawami polskimi. Rozważano wysłanie go do Sztokholmu, ale stanowiska nie objął. Wiedeń i polscy zwolennicy rozwiązania austro-polskiego widzieli w nim kandydata do najwyższych urzędów w Królestwie. We wrześniu 1917 roku odmówił wejścia do Rady Regencyjnej, a według polskich historyków już sama jego kandydatura, jako dyplomaty austro-węgierskiego, opóźniła wydanie patentu. 29 października, dwa dni po objęciu władzy przez regentów, Rada powołała go na prezydenta ministrów. Już następnego dnia generał-gubernator Hans von Beseler zawiadomił, że rząd niemiecki się na to nie zgadza: Berlin nie chciał na czele polskiego rządu doświadczonego dyplomaty austriackiego, zwolennika połączenia Królestwa z Galicją. Po dwóch tygodniach sporu regenci ustąpili i premierem został Jan Kucharzewski.

W styczniu 1918 roku niemiecki komunikat wymieniał Tarnowskiego jako polskiego delegata na rokowania pokojowe w Brześciu, ale przy stole obrad Polaków nie dopuszczono. Według jego biogramów był też nieformalnym łącznikiem między regentami, Kołem Polskim a ministerstwem spraw zagranicznych i cesarzem w Wiedniu, a wiosną 1918 roku, po dymisji Czernina, wymieniano go wśród kandydatów na jego następcę. W październiku 1918 roku, gdy monarchia się rozpadała, cesarz Karol I chciał wysłać go do Szwajcarii na nieoficjalne rozmowy z Amerykanami. Według depeszy amerykańskiego posła w Bernie wybrano go, bo był Polakiem i konsekwentnie sprzeciwiał się polityce pruskiej. Do misji nie doszło.

Po wojnie

W odrodzonej Polsce Tarnowski nie wrócił do polityki ani do dyplomacji, choć proponowano mu urzędy. Kupił majątek w Świerżach nad Bugiem, zimy spędzał w Warszawie i bywał pośrednikiem między konserwatystami a Józefem Piłsudskim. Okupację niemiecką przeżył w Warszawie, a w 1946 roku wyjechał do Szwajcarii. Zmarł w Lozannie 10 października 1946 roku (niektóre źródła podają 16 października). Nie był ojcem swojego imiennika Adama Tarnowskiego, ministra spraw zagranicznych rządu emigracyjnego, z którym bywa mylony.

Ocena

Václav Horčička nazywa misję waszyngtońską zenitem kariery Tarnowskiego, a zarazem przykładem sprzeczności, w której tkwiła monarchia. Ambasador rozumiał, że w Ameryce szkodzi jej przede wszystkim przekonanie o wasalnej zależności od Berlina, i radził Czerninowi okazać samodzielność. Wiedeń chciał jednak jednocześnie pokoju i wierności sojuszowi z Niemcami, czyli szukał kwadratury koła. Postrzeganie Austro-Węgier jako dodatku do Niemiec przyczyniło się według Horčički do rozpadu monarchii w 1918 roku. Dla Polaków Tarnowski był symbolem orientacji austro-polskiej w jej schyłkowej fazie: jego kandydatura na premiera była w 1917 roku jedną z ostatnich prób zachowania przez Wiedeń wpływu na Królestwo, a Niemcy storpedowali ją w ciągu jednej doby.