Józef Mikułowski-Pomorski

Józef Mikułowski-Pomorski był uczonym, który w czasie wojny na kilkanaście miesięcy znalazł się w centrum polskiej polityki w Królestwie. Profesor chemii rolnej, przez lata związany z akademią rolniczą w Dublanach pod Lwowem, w 1917 roku został wicemarszałkiem Tymczasowej Rady Stanu, pierwszej polskiej instytucji utworzonej po akcie 5 listopada. Gdy Rada rozpadła się po kryzysie przysięgowym, stanął na czele Komisji Przejściowej, która przez kilka miesięcy była jedyną polską władzą wykonawczą w Królestwie. To ona przejęła od okupantów sądownictwo i szkolnictwo i wskazała kandydatów na regentów. Potem był ministrem rolnictwa i zastępcą premiera w pierwszym rządzie Królestwa Polskiego. Dla potomnych pozostał jednak przede wszystkim twórcą i pierwszym rektorem Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego.

Przed wojną

Urodził się 1 lipca 1868 roku w Malicach Kościelnych na ziemi sandomierskiej jako syn Władysława i Julii z Horochów. Ukończył szkołę realną w Warszawie, a potem Wydział Agronomiczny Politechniki w Rydze. Dyplom z wyróżnieniem uzyskał w 1889 roku, choć część biogramów podaje rok wcześniejszy. W Rydze należał do polskiej korporacji akademickiej Arkonia.

W 1893 roku został asystentem w Akademii Rolniczej w Dublanach i zaczął wykładać chemię rolną. Zorganizował tam stację badawczą i doświadczalną chemii rolnej, zajmował się nawozami sztucznymi i żyznością gleby. W 1900 roku został profesorem, a w latach 1906–1911 kierował uczelnią. Działał też w Galicyjskim Towarzystwie Gospodarskim. W 1911 roku przeniósł się do Warszawy, gdzie zaczął organizować kursy przemysłowo-rolnicze, zalążek przyszłej wyższej uczelni rolniczej. Wynajął dla nich lokal przy ulicy Miodowej, a pole doświadczalne założył w Wilanowie. Wydał między innymi „Naukę o żyzności gleby i nawozach” (1912).

Tymczasowa Rada Stanu i Komisja Przejściowa

Po zajęciu Warszawy przez Niemców Mikułowski-Pomorski zaangażował się w polskie życie publiczne. W 1916 roku zasiadał w zarządzie Polskiej Macierzy Szkolnej. Gdy w styczniu 1917 roku zebrała się Tymczasowa Rada Stanu, złożona wyłącznie z aktywistów, czyli zwolenników budowy państwa u boku państw centralnych, został jej wicemarszałkiem, zastępcą marszałka Wacława Niemojowskiego.

Latem 1917 roku Rada pogrążyła się w kryzysie. Spór o przysięgę wojskową, w której legioniści mieli ślubować „braterstwo broni” wojskom Niemiec i Austro-Węgier, zakończył się kryzysem przysięgowym, a w nocy z 21 na 22 lipca Niemcy aresztowali Józefa Piłsudskiego. Niemojowski przestał bywać na posiedzeniach już na początku lipca i obowiązki marszałka przeszły na jego zastępcę. 25 sierpnia członkowie Rady złożyli mandaty, ale zanim to zrobili, powołali Komisję Przejściową, której przewodniczącym został Mikułowski-Pomorski. Obok niego zasiedli w niej dyrektorzy departamentów sprawiedliwości i skarbu, Stanisław Bukowiecki i Kazimierz Natanson. Sam Mikułowski kierował departamentem wyznań religijnych i oświecenia publicznego.

Komisja miała tylko prowadzić bieżące sprawy, ale to za jej czasów Polacy przejęli pierwsze realne kompetencje. 1 września 1917 roku przejęła od okupantów zarząd sądownictwa, a 1 października szkolnictwo w niemieckiej strefie okupacyjnej. To do niej skierowali generał-gubernatorzy pismo dołączone do patentu z 12 września, który powoływał Radę Regencyjną. 18 września Komisja jednogłośnie wskazała okupantom trzech kandydatów na regentów. 15 października, gdy nadszedł telegram cesarza Wilhelma II zatwierdzający regentów, Mikułowski-Pomorski odczytał go publicznie w sali Teatru Wielkiego przed przedstawieniem. Powołany przez Komisję komitet przygotował uroczystość objęcia władzy przez regentów 27 października, a sama Komisja prowadziła potem bieżące sprawy, aż powstał rząd.

Minister rolnictwa

W grudniu 1917 roku Mikułowski-Pomorski wszedł do rządu Jana Kucharzewskiego jako minister rolnictwa i dóbr koronnych. Według historyka Jacka Goclona od 27 grudnia był zastępcą prezydenta ministrów. Formalnie Rada Regencyjna nigdy nie mianowała wicepremiera, ale Mikułowski pełnił tę funkcję w praktyce i na 23 posiedzeniach gabinetu siedmiokrotnie zastępował Jana Kucharzewskiego. 13 grudnia Komisja Przejściowa postanowiła przekazać swoje departamenty ministerstwom i zawiesić działalność, a 9 stycznia 1918 roku Mikułowski jako wiceprezydent ministrów przesłał tę uchwałę regentom do zatwierdzenia. Już na pierwszym posiedzeniu rządu zwracał uwagę, że trzeba wyjaśnić stosunek Rady Ministrów do Komisji, i krytykował obsadzanie stanowisk urzędniczych przez protekcję.

W lutym 1918 roku cały gabinet podał się do dymisji w proteście przeciw traktatowi brzeskiemu z Ukrainą. Mikułowski nie wszedł do kolejnych rządów. Regenci powołali go do Rady Stanu, namiastki parlamentu Królestwa, w której wybrano go na wicemarszałka. W 1918 roku kursy, które organizował od 1911 roku, przekształcono w państwową uczelnię, a on został jej pierwszym rektorem.

Po wojnie

Mikułowski-Pomorski kierował Szkołą Główną Gospodarstwa Wiejskiego w latach 1918–1920 i ponownie w latach 1928–1929. Wrócił też do polityki: w 1922 roku założył Unię Narodowo-Państwową, a w latach 1922–1923 i w 1926 roku był ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego. W 1929 roku Uniwersytet Poznański nadał mu doktorat honoris causa. Należał do masonerii. Napisał między innymi pracę o reformie rolnej w Rosji w 1917 roku i podręczniki uprawy roli i łąk. Zmarł w Warszawie 4 maja 1935 roku i został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim. W 1936 roku w gmachu SGGW stanęło jego popiersie.

Ocena

W historii polskiej polityki Mikułowski-Pomorski pozostał postacią drugiego planu. Należał jednak do niewielkiej grupy aktywistów, którzy zapewnili ciągłość polskich instytucji w najtrudniejszym momencie, między rozpadem Tymczasowej Rady Stanu a powstaniem pierwszego rządu. Komisja Przejściowa, którą kierował, przejęła od okupantów sądownictwo i szkolnictwo, czyli dwie dziedziny, w których polskie władze Królestwa miały do końca wojny najwięcej realnej władzy. Goclon podkreśla, że pierwszy rząd Królestwa kontynuował wiele spraw rozpoczętych przez Komisję, która wypełniła lukę między powołaniem regentów a utworzeniem gabinetu.

Dla pasywistów i lewicy był to zarazem udział w instytucjach stworzonych przez okupantów, a sama Komisja była tylko organem wyłonionym przez ustępującą Radę. Trwalszym dziełem Mikułowskiego okazała się jednak uczelnia rolnicza, której pierwszym rektorem został w roku odzyskania niepodległości. SGGW upamiętnia go jako swojego pierwszego rektora, a w jego rodzinnych Malicach stoi poświęcony mu obelisk.