Józef Ostrowski

Józef Ostrowski był najmniej znanym z trzech regentów Królestwa Polskiego. Obok arcybiskupa Aleksandra Kakowskiego i księcia Zdzisława Lubomirskiego reprezentował w Radzie Regencyjnej ziemiaństwo i konserwatystów. Bogaty właściciel dóbr nad Pilicą, prawnik z wykształcenia, współzałożyciel i prezes Stronnictwa Polityki Realnej, przez całe życie wierzył w politykę stopniowych ustępstw wywalczanych na zaborcach. Do Rady wszedł jako kandydat kompromisowy, w wieku 67 lat. Nie przemawiał na wiecach i nie wysuwał się na pierwszy plan, ale wraz z sekretarzem Rady pisał większość jej orędzi. W jego warszawskim mieszkaniu regenci oddali 11 listopada 1918 roku władzę wojskową Józefowi Piłsudskiemu.

Przed wojną

Urodził się 21 stycznia 1850 roku w Maluszynie, w rodowym majątku Ostrowskich herbu Korab, jako trzecie z pięciorga dzieci Aleksandra Ostrowskiego, prezesa Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, i Heleny z Morsztynów. Ukończył gimnazjum w Warszawie, a prawo w Szkole Głównej i na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim, które zakończył w 1870 roku stopniem kandydata praw. Studia uzupełniał w Niemczech: słuchał wykładów na uniwersytecie w Berlinie i na wydziałach rolniczych w Halle i Hohenheim. Był sędzią gminnym w Piotrkowie i działał w Towarzystwie Kredytowym Ziemskim, a podobnie jak wcześniej ojciec, był prezesem tej instytucji w Kaliszu. Od 1896 roku był właścicielem Maluszyna i prowadził tam duże gospodarstwo rolne z zakładami przetwórczymi.

Polityką zajmował się początkowo w zaciszu salonów. Według Jana Molendy, autora jego biogramu w „Polskim Słowniku Biograficznym”, należał do wpływowej grupy polskich ziemian, przemysłowców i bankierów, którzy od lat 90. XIX wieku próbowali przez osobiste kontakty z rosyjską arystokracją i dygnitarzami skłonić Petersburg do złagodzenia polityki rusyfikacji. W 1899 roku wszedł do redakcji konserwatywnego dziennika „Słowo”, a ze środowiska tej gazety wyrosło w 1905 roku Stronnictwo Polityki Realnej. Ostrowski został jego prezesem. Partia, zwana potocznie partią ugodowców, skupiała ziemian i konserwatywnych liberałów i chciała zdobywać dla Królestwa autonomię, prawa języka polskiego w urzędach i polską szkołę drogą legalnej współpracy z władzami rosyjskimi. Lewica uważała to za zdradę.

W latach 1906–1910 Ostrowski zasiadał w rosyjskiej Radzie Państwa, wyższej izbie parlamentu cesarstwa, gdzie przewodniczył Kołu Polskiemu. Po 1910 roku zrezygnował z mandatu i ograniczył działalność, zapewne z powodów zdrowotnych. Jego biografka Karolina Studnicka-Mariańczyk pisze, że odzyskał energię dopiero po wycofaniu się Rosjan z Warszawy w 1915 roku.

Regent

W sierpniu 1917 roku, po kryzysie przysięgowym, Tymczasowa Rada Stanu złożyła mandaty, a patent z 12 września przekazał najwyższą władzę w Królestwie trzyosobowej Radzie Regencyjnej. Dwa nazwiska, Kakowskiego i Lubomirskiego, padały od początku. O trzecie miejsce toczył się spór. Kandydatura marszałka Tymczasowej Rady Stanu Wacława Niemojowskiego upadła wobec sprzeciwu ugrupowań umiarkowanych i lewicy, a urzędu nie przyjął hrabia Adam Tarnowski. 2 września Lubomirski zgłosił na poufnym spotkaniu z byłymi członkami Tymczasowej Rady Stanu kandydaturę Ostrowskiego. Zgodzili się na nią także pasywiści, czyli zwolennicy Ententy, którzy wcześniej odrzucili Niemojowskiego. 18 września Komisja Przejściowa jednogłośnie przedstawiła okupantom trzech kandydatów, a 15 października Berlin i Wiedeń zatwierdziły regentów. Wieczorem w Teatrze Wielkim publiczność zgotowała owację Lubomirskiemu i Ostrowskiemu. 27 października regenci złożyli przysięgę w katedrze i objęli władzę na Zamku Królewskim.

W Radzie Ostrowski był typem polityka gabinetowego. Studnicka-Mariańczyk podkreśla, że nie należał do tych, którzy porywają tłumy, wolał rozmowy w zaciszu gabinetu, pisanie statutów, odezw i programów. Ta umiejętność okazała się w Radzie bardzo przydatna: wraz z sekretarzem generalnym Rady, księdzem prałatem Zygmuntem Chełmickim, był autorem większości jej orędzi. Już pierwsza odezwa z 27 października 1917 roku zapowiadała budowę państwa „z mocnym rządem i własną siłą zbrojną” i odwoływała się do tradycji Konstytucji 3 maja. Według historyków najwięcej inicjatywy wykazywał w Radzie Lubomirski. Studnicka-Mariańczyk zauważa jednak, że w pracy regenta szczególnie przydała się Ostrowskiemu wiedza prawnicza.

Ostrowski podpisywał wszystkie najważniejsze akty regencji. W październiku i listopadzie 1917 roku Rada przegrała spór z Berlinem o Tarnowskiego i powołała na premiera Jana Kucharzewskiego. W lutym 1918 roku, po pokoju brzeskim z Ukrainą, regenci rozważali ustąpienie, ale ostatecznie wydali 13 lutego orędzie, w którym protestowali przeciw „nowemu rozbiorowi” i ogłaszali, że odtąd sprawują władzę, „opierając się na woli Narodu”. 7 października 1918 roku, gdy Niemcy i Austro-Węgry poprosiły prezydenta Wilsona o rozejm, Rada ogłosiła orędzie „Do Narodu Polskiego” zapowiadające niepodległą, zjednoczoną Polskę z dostępem do morza.

Listopad 1918

Na początku listopada autorytet regentów był bardzo słaby. 4 listopada zdymisjonowali rząd Józefa Świeżyńskiego, który dzień wcześniej wypowiedział im posłuszeństwo, a w Lublinie powstał rząd ludowy, który ich nie uznawał. 10 listopada wrócił z Magdeburga Piłsudski i jeszcze tego dnia spotkał się z regentami. Wieczorem 11 listopada Rada obradowała w warszawskim mieszkaniu chorego Ostrowskiego. Około ósmej dołączył do niej Piłsudski, a regenci oddali mu władzę wojskową i naczelne dowództwo. Trzy dni później, 14 listopada, podpisali akt rozwiązania Rady i przekazali Piłsudskiemu całą władzę zwierzchnią. Akt stwierdzał, że podział władzy ustanowiony 11 listopada „nie może trwać bez szkody dla powstającego Państwa Polskiego”.

Po wojnie

Po rozwiązaniu Rady Ostrowski wycofał się z polityki i wrócił do Maluszyna. Nie założył rodziny i był ostatnim męskim przedstawicielem maluszyńskiej linii Ostrowskich. Zmarł w tamtejszym pałacu 20 czerwca 1923 roku. Dobra odziedziczył Henryk Potocki z Koniecpola.

Ocena

W historiografii Ostrowski pozostaje w cieniu Kakowskiego i Lubomirskiego, a jego rola jest trudna do uchwycenia, bo działał za kulisami. Dla lewicy i dla obozu Piłsudskiego był, jak cała Rada Regencyjna, przedstawicielem konserwatywnych elit, które współpracowały z okupantem. Jego dawna działalność ugodowa wobec Rosji i to, że według niektórych autorów jeszcze przed wojną zaczął skłaniać się ku orientacji austriackiej i niemieckiej, umacniały ten obraz.

Część historyków ocenia go dziś łagodniej. Paweł Rzewuski na łamach „Teologii Politycznej” uważa Radę Regencyjną za rzadki w polskiej historii przykład realizmu politycznego i pisze, że Ostrowski odgrywał w niej rolę bardzo ważną, choć nieeksponowaną. To w dużej mierze jego pracy odrodzone państwo zawdzięczało według Rzewuskiego zręby systemu prawnego. Studnicka-Mariańczyk widzi w nim kontynuatora politycznej myśli Aleksandra Wielopolskiego, dla którego udział w Radzie Regencyjnej był ukoronowaniem kariery. Ostrowski, który przez dziesięciolecia zabiegał o ustępstwa zaborców, doczekał chwili, gdy podpisał akt zapowiadający niepodległą Polskę, a potem oddał władzę jej pierwszemu przywódcy.