Trzecia bitwa o Gazę

Trzecia bitwa o Gazę rozstrzygnęła o losie południowej Palestyny. Po dwóch nieudanych szturmach z wiosny 1917 roku front od sześciu miesięcy stał na linii Gaza – Beer Szewa. Generał sir Edmund Allenby, od czerwca dowódca Egipskich Sił Ekspedycyjnych, tym razem nie uderzył na najsilniejszy punkt tureckiej obrony. Przez kilka dni ostrzeliwał Gazę z lądu i morza, by utwierdzić przeciwnika w przekonaniu, że to ona jest celem, a tymczasem przerzucił większość wojska na drugie, pustynne skrzydło. 31 października zdobył Beer Szewę razem z jej studniami, 1 i 2 listopada zaatakował zachodnie umocnienia Gazy, a 6 listopada przełamał turecką linię pod Tall asz-Szari’a. W nocy na 7 listopada Turcy opuścili Gazę, a następnego ranka Brytyjczycy weszli do pustego, zrujnowanego miasta. Droga na Jerozolimę stanęła otworem.

Nazwa i daty

Brytyjski Komitet Nazewnictwa Bitew (Battles Nomenclature Committee) przyjął, że trzecia bitwa o Gazę trwała od 27 października do 7 listopada 1917 roku i obejmowała zdobycie Beer Szewy (31 października) i zdobycie pozycji pod Tall asz-Szari’a (6 listopada). Tak opisuje ją też brytyjska historia oficjalna (Cyril Falls, Military Operations: Egypt and Palestine, t. II). 27 października brytyjska artyleria zaczęła ostrzeliwać Gazę, a 7 listopada Brytyjczycy zajęli opuszczone miasto i ruszyli w pościg. Niektóre opracowania, zwłaszcza w języku angielskim, nazywają trzecią bitwą o Gazę tylko sam atak na zachodnie umocnienia miasta w nocy z 1 na 2 listopada, a całość działań od Beer Szewy po pościg nazywają ofensywą w południowej Palestynie. Za historią oficjalną przyjmujemy szersze ujęcie.

Tło

Po drugiej bitwie o Gazę Londyn postanowił nie porzucać kampanii, ale dać jej nowego dowódcę i więcej wojska. Allenby oparł swój plan na ocenie sytuacji, którą jeszcze przed jego przybyciem przygotowali dowódca Sił Wschodnich, generał porucznik sir Philip Chetwode, i jego szef sztabu, generał brygady Guy Dawnay. Stwierdzali w niej, że Gazy nie da się wziąć szturmem bez ogromnych strat, a turecka linia ma słabe lewe skrzydło. Beer Szewa była w gruncie rzeczy osamotnioną twierdzą, oddaloną o kilkanaście kilometrów od głównej linii, którą łączyło z nią tylko kilka małych umocnień. Kto zdobyłby ją razem z jej studniami, ten mógł uderzyć na turecką linię od flanki. Problemem była woda, bo na pustyni między Wadi Ghazze a Beer Szewą prawie jej nie było, a dziesiątki tysięcy ludzi i koni nie mogły walczyć dłużej niż dzień czy dwa bez picia. Przez całe lato budowano więc kolej, rurociągi i zbiorniki, a saperzy odkopywali zasypane przez Turków studnie w Chalasie (Khalasa) i Asludżu, daleko na południe od frontu.

12 sierpnia Allenby podzielił swoje wojska na trzy korpusy. XX Korpus Chetwode’a (10, 53, 60 i 74 Dywizja) i Pustynny Korpus Konny generała porucznika sir Harry’ego Chauvela (Australijsko-Nowozelandzka Dywizja Konna, Australijska Dywizja Konna, Dywizja Konna Jeomanerii i Imperialna Brygada Wielbłądzia) miały uderzyć na Beer Szewę. XXI Korpus generała porucznika Edwarda Bulfina (52, 54 i 75 Dywizja) stał naprzeciw Gazy. Według historii oficjalnej Egipskie Siły Ekspedycyjne miały na papierze 80 tysięcy karabinów piechoty i 15 tysięcy szabel, w rzeczywistości w szeregach około 60 i 12 tysięcy. Brytyjczycy mieli mniej więcej dwukrotną przewagę w piechocie, ośmiokrotną w konnicy i półtorakrotną w artylerii.

Po drugiej stronie też wiele się zmieniło. Turcy i Niemcy zamierzali latem odbić Bagdad siłami nowej grupy armii „Yıldırım” pod dowództwem generała Ericha von Falkenhayna, ale jesienią porzucili ten plan, a jej siły skierowano do Palestyny. Front od morza po Beer Szewę trzymała 8 Armia bawarskiego generała Friedricha Kressa von Kressensteina, z kwaterą w Huleikat na północ od Hudż. Gazy bronił XXII Korpus Refeta Beja (3 i 53 Dywizja), środka XX Korpus Alego Fuada Beja (54, 26 i 16 Dywizja), a Beer Szewy III Korpus İsmeta Beja, późniejszego prezydenta Turcji İsmeta İnönü, z arabską w większości 27 Dywizją i 3 Dywizją Kawalerii. 7 i 24 Dywizja stały w odwodzie, a 19 Dywizja była odwodem całej grupy „Yıldırım”. Według historii oficjalnej, opartej na tureckich danych, Turcy mieli około 33 tysięcy karabinów, 1400 szabel i 260 dział. Do Hebronu przybyła właśnie kwatera nowej 7 Armii pod dowództwem Fevziego Paszy, która o północy 31 października miała przejąć odcinek Beer Szewy, a sam Falkenhayn wciąż siedział w Aleppo. W praktyce przez pierwsze dni bitwy całym frontem dowodził Kress.

Plan i podstęp

Rozkazy do natarcia Allenby wydał 22 października. XXI Korpus miał cztery dni przed atakiem na Beer Szewę zacząć metodyczny ostrzał Gazy, przy silnym wsparciu okrętów. XX Korpus i Pustynny Korpus Konny miały zdobyć Beer Szewę w ciągu jednego dnia: piechota od zachodu i południowego zachodu, konnica od wschodu i północnego wschodu, tak by Turcy nie zdążyli zniszczyć studni. Potem oba korpusy miały skręcić na północny zachód i zwinąć lewe skrzydło tureckiej linii pod Tall asz-Szari’a i Abu Hurajrą, a konnica wyjść na tyły Turków. Atak XXI Korpusu na Gazę miał nastąpić między zdobyciem Beer Szewy a uderzeniem pod Tall asz-Szari’a, by związać tureckie odwody.

Turków trzeba było przekonać, że główny cios spadnie na Gazę. Brytyjczycy próbowali najpierw pozorować desant w północnej Syrii: na Cyprze wytyczano obozy i rozsyłano fałszywe depesze. Historia oficjalna uważa, że ten podstęp się nie udał. Drugi, znacznie prostszy, przyniósł według niej skutek, jakiemu trudno znaleźć równy w dziejach współczesnej wojny. 10 października oficer sztabu Allenby’ego wyjechał na ziemię niczyją pod El Girheir, jakby na rozpoznanie. Ostrzelany przez turecki patrol kawalerii, udawał rannego i zgubił w ucieczce lornetkę i chlebak z dokumentami, poplamionymi świeżą krwią jego konia. Były wśród nich fałszywy program narady w sztabie, z którego wynikało, że główne natarcie pójdzie na Gazę, z desantem na wybrzeżu na północ od miasta, a na Beer Szewę ruszy tylko konnica dla odwrócenia uwagi, notatki o szyfrze, prywatne listy i 20 funtów w banknotach. Historia oficjalna nie podaje nazwiska oficera, bo prosił o anonimowość. Zwykle uważa się, że był to major Richard Meinertzhagen z wywiadu. Część historyków wątpi jednak, czy pomysł był jego, i zarzuca mu, że po wojnie przypisał sobie więcej zasług, niż mu się należało. Po zdobyciu Gazy znaleziono rozkaz Alego Fuada Beja, który nagradzał dowódcę patrolu i zakazywał własnym oficerom zabierania papierów na rozpoznanie. Według historii oficjalnej Kress dokładnie przestudiował dokumenty i choć nie wykluczał fałszerstwa, skłaniał się ku temu, że są prawdziwe. Turcy zaczęli rozbudowywać okopy na prawym skrzydle, a zaniedbali lewe. W drugiej połowie października Kress odesłał spod Beer Szewy na skrzydło gazańskie pułk 3 Dywizji i zastąpił go pułkiem 16 Dywizji spod Tall asz-Szari’a, wzmacniając prawe skrzydło kosztem środka.

Przebieg

27–30 października. Koncentracja zaczęła się już 21 października. Nocami kolumny piechoty, konnicy i wielbłądów szły na południowy wschód, a za dnia kryły się w korytach wadi. W obozach nad morzem zostawiano namioty i palono ogniska. 27 października zaczął się ostrzał Gazy, a od 29 października włączyły się do niego okręty brytyjskie i francuskie. Tego samego dnia rano oddział turecki, wysłany na rozkaz Falkenhayna, wykonał rozpoznanie walką przeciw brytyjskim placówkom nad Wadi Hanafisz, na wschód od Gazy. Dwie placówki jeomanerii z Middlesex broniły się przez cały dzień, a jedna z nich, pod El Buqqar, uległa po siedmiu godzinach. Jej dowódca, major Alexander Lafone, poległ i dostał pośmiertnie Krzyż Wiktorii. Turcy widzieli, że Brytyjczycy przesuwają się na wschód. Według historii oficjalnej już 29 października dość dokładnie znali ich rozmieszczenie, ale wciąż uważali, że ruchy w stronę Beer Szewy są tylko pozorne. 30 października 12 tysięcy jeźdźców z końmi stało w Asludżu i Chalasie, a wieczorem ruszyło w ostatni, nocny marsz.

31 października: Beer Szewa. Rano XX Korpus (60 i 74 Dywizja) zaatakował umocnienia na zachód i południowy zachód od miasta. 60 Dywizja zajęła swoje cele przed pierwszą po południu, a 74 Dywizja niewiele później. Stracił 1151 ludzi, wziął 419 jeńców i 6 dział. Konnica Chauvela, która obeszła Beer Szewę od wschodu, utknęła na długo przed umocnionym wzgórzem Tall as-Saba, zdobytym przez Nowozelandczyków dopiero o trzeciej po południu. O zmierzchu 4 i 12 Pułk australijskiej 4 Brygady Lekkiej Konnicy przeszły w szarży przez tureckie okopy i wpadły do miasta. Studnie, które Turcy mieli wysadzić, zostały w większości ocalone. Pustynny Korpus Konny wziął tego dnia około 1500 jeńców, z czego ponad tysiąc wzięła 4 Brygada.

1–2 listopada: Gaza. Studnie Beer Szewy dawały mniej wody, niż się spodziewano, i natarcie pod Tall asz-Szari’a trzeba było odłożyć. Allenby nie odwołał jednak ataku na Gazę. Ostrzał był najsilniejszy, jaki przeprowadzono w tej wojnie poza Europą. XXI Korpus miał 68 ciężkich dział i haubic, a z morza strzelały m.in. krążownik Grafton, francuski pancernik obrony wybrzeża Requin, monitor Raglan z działami 14-calowymi i mniejsze monitory. 1 listopada flotylla urządziła pod Dajr al-Balah pozorny załadunek wojska, by Turcy spodziewali się desantu. W nocy z 1 na 2 listopada 54 Dywizja generała majora S. W. Hare’a z brygadą 52 Dywizji zaatakowała umocnienia między drogą z Rafah a morzem. O 23.00 Szkoci zdobyli wydmę Umbrella Hill, a o trzeciej w nocy ruszyło główne natarcie, wsparte czołgami, w większości wysłużonymi maszynami Mark I. Część batalionów zgubiła w ciemności i dymie kierunek, ale do rana Brytyjczycy zajęli redutę El Arish i pas wydm aż po Szajch Hasan nad morzem. Kontrataki tureckiej 7 Dywizji rozbiła ciężka artyleria i ogień okrętów. Brytyjczycy stracili do 4 listopada 2696 ludzi, wzięli 446 jeńców, a w zdobytych okopach pochowano ponad tysiąc tureckich żołnierzy. Głównych umocnień miasta nie zdobyli, ale Kress musiał rzucić pod Gazę cały swój odwód.

1–6 listopada: wzgórza na północ od Beer Szewy. Po upadku Beer Szewy Turcy zaniepokoili się o drogę do Hebronu i Jerozolimy. Na tej drodze pojawił się mały oddział podpułkownika Stewarta Newcombe’a, 70 brytyjskich żołnierzy na wielbłądach i kilku Arabów, który przez czterdzieści godzin przerwał łączność między Hebronem a Az-Zahirijją, zanim 2 listopada musiał się poddać. Turcy uznali to za zapowiedź wielkiego natarcia i przesunęli na wschód, w góry, znaczne siły, w tym 19 Dywizję. Brytyjska 53 Dywizja, Imperialna Brygada Wielbłądzia i konnica toczyły tam od 3 listopada ciężkie walki o wzgórze Tall al-Chuwajlifa (Tel el Khuweilfe) i jego studnie, w upale i suchym wietrze chamsinie, gdy żołnierze dostawali niekiedy po ćwierć pinty wody na głowę. Wzgórza nie zdobyły, ale związały w górach niemal połowę sił tureckich, które zabrakło potem pod Tall asz-Szari’a.

6–7 listopada: Tall asz-Szari’a i upadek Gazy. 6 listopada rano XX Korpus uderzył na lewe skrzydło tureckiej linii między koleją a Wadi asz-Szari’a. 74 Dywizja, a za nią 60 i 10 Dywizja, zdobyły system umocnień Kawuka (Qawuqa) i do wieczora doszły do Tall asz-Szari’a, tracąc około 1300 ludzi i biorąc ponad 600 jeńców i 12 dział. Tymczasem Kress, którego ostrzał i ciągłe ataki pod Gazą kosztowały ostatni odwód, uzyskał od Falkenhayna zgodę na opuszczenie miasta. Liczył, że utrzyma się na linii Wadi al-Hesi. Według Kressa odwrót zaczął się w nocy z 5 na 6 listopada i skończył następnej nocy. Refet Bej przeprowadził go tak sprawnie, że Kress chwalił go potem bardziej niż jakiegokolwiek innego tureckiego dowódcę. O świcie 7 listopada brytyjskie patrole zastały okopy puste. O siódmej rano byli na Ali Muntar, utraconym w marcu, a 54 Dywizja weszła do miasta, w którym nie było żywej duszy. Prawie każdy dom był trafiony pociskiem, a Turcy wyrwali z nich drewno i każdy skrawek tkaniny na worki z piaskiem. Tego samego ranka Londyńczycy z 60 Dywizji zdobyli na bagnety Tall asz-Szari’a, a 10 Dywizja redutę Hurajra. Allenby wypuścił konnicę przez rozerwany front ku Dżammamie i Hudż, by odciąć garnizon Gazy. Pościg rozpoczął się z opóźnieniem i z braku wody nie zdołał okrążyć cofających się Turków.

Straty

Historia oficjalna nie podaje jednej liczby strat za całą bitwę. Brytyjczycy stracili pod Beer Szewą około 1350 ludzi (1151 w XX Korpusie i niespełna 200 w Pustynnym Korpusie Konnym), w ataku na Gazę 2696, a pod Tall asz-Szari’a około 1300. Kilkaset kolejnych kosztowały walki o Tall al-Chuwajlifa. W głównych starciach Brytyjczycy wzięli ponad 3 tysiące jeńców. Za cały okres od Beer Szewy po zdobycie Jerozolimy, od tygodnia kończącego się 3 listopada do 15 grudnia, Brytyjczycy zgłosili do Londynu 18 928 zabitych, rannych i zaginionych. Według tureckiego sztabu generalnego strona osmańska straciła od 31 października do 31 grudnia 28 443 ludzi, w tym prawie 15 tysięcy zaginionych, w większości wziętych do niewoli.

Znaczenie

Trzecia bitwa o Gazę była pierwszym wielkim zwycięstwem brytyjskim w Palestynie i jedną z niewielu bitew tej wojny, w których udał się manewr obejścia. Historia oficjalna uważa, że rozstrzygnął o nim podstęp z chlebakiem: Turcy aż do końca wierzyli, że główny cios spadnie na Gazę, i trzymali tam swoje najlepsze siły, podczas gdy Beer Szewa padła w ciągu jednego dnia. Turecki pułkownik Hüseyin Hüsnü podsumował postępowanie Kressa zdaniem, że ten „zaufał notesowi” podrzuconemu przez Brytyjczyków. Po bitwie powstała w Wielkiej Brytanii i Australii legenda szarży pod Beer Szewą.

Zwycięstwo nie było jednak pełne. Konnica, wyczerpana marszami i brakiem wody, nie zdołała otoczyć cofającej się 8 Armii, która uniknęła zniszczenia. Część brytyjskich oficerów, zwanych „szkołą Gazy”, twierdziła później, że lepiej było przełamać front nad morzem, gdzie wody nie brakowało. Allenby szedł jednak dalej na północ. 13 listopada jego wojska pobiły Turków pod Al-Maghar, następnego dnia zajęły węzeł kolejowy łączący Jerozolimę z koleją nadmorską, a 16 listopada Jafę. 9 grudnia 1917 roku poddała się Jerozolima. Dwa dni później Allenby wszedł do niej pieszo przez Bramę Jafską. Premier Lloyd George dostał „Jerozolimę przed Bożym Narodzeniem”, o którą prosił.