Monitor

Monitor to okręt powolny i niezbyt mocno opancerzony, ale uzbrojony w działa nieproporcjonalnie ciężkie jak na jego rozmiary. Płytkie zanurzenie pozwalało mu podchodzić blisko brzegu i pływać po rzekach. W I wojnie światowej monitory ostrzeliwały wybrzeża i wspierały wojska na lądzie, a do walki z flotą na pełnym morzu się nie nadawały.

Okręty z działami skądkolwiek

Nazwa pochodzi od USS Monitor, który John Ericsson zaprojektował w 1861 roku dla floty Unii. Brytyjskie monitory tej wojny łączyło z nim niewiele poza płytkim zanurzeniem, ciężkimi działami w wieżach i kiepską dzielnością morską. Pierwsze trzy, Severn, Humber i Mersey, stocznia Vickers budowała dla Brazylii jako kanonierki rzeczne na Amazonkę, a po wybuchu wojny przejęła je Royal Navy. Zanurzały się na niespełna dwa metry i miały działa kalibru 152 milimetrów.

Pod koniec 1914 roku Winston Churchill i John Fisher zamówili całą flotyllę nowych monitorów. Fisher chciał nimi uderzać na niemieckie bazy nad Morzem Północnym i Bałtykiem, a gdy okręty skierowano pod Dardanele, uznał swój plan za pogrzebany. Działa brano, skąd się dało, najczęściej wieże ze starych pancerników. Wieże dla monitorów typu Abercrombie z 1915 roku zaoferował Charles M. Schwab, szef amerykańskiej firmy Bethlehem Steel, a ich kadłuby dostały bąble przeciwtorpedowe. Okręty były jednak bardzo wolne: Raglan, jeden z nich, płynął niewiele ponad 6 węzłów.

Belgia, Dardanele, Afryka

18 października 1914 roku trzy monitory kontradmirała Hooda ostrzeliwały niemieckie kolumny na wybrzeżu Belgii, a ich ogień odwiódł Niemców od forsowania Yser pod samym Nieuport.

Potem monitory z Dover ostrzeliwały porty Flandrii, w maju 1917 roku także śluzy w Zeebrugge, i patrolowały wody za zaporą minową przed tym portem i Ostendą. 16 września 1918 roku w porcie w Dover na monitorze Glatton zapalił się kordyt w komorze amunicyjnej, a okręt trzeba było zatopić torpedami własnych niszczycieli.

Pod Gallipoli, po zatopieniu przez U-Booty pancerników Triumph i Majestic, miejsce przy brzegu zaczęły zajmować monitory, mniej podatne na torpedy. W czerwcu 1915 roku Komitet Dardanelski przeznaczył dla floty czternaście monitorów z działami kalibru od 6 do 14 cali. Havelock wspierał w sierpniu desant w zatoce Suvla.

Po ewakuacji półwyspu monitory pilnowały wyjścia z Dardaneli. Rankiem 20 stycznia 1918 roku Goeben i Breslau zaskoczyły pod Imbros dwa z nich, Raglana i M28, i zatopiły oba w mniej więcej pół godziny.

W Afryce Severn i Mersey weszły w lipcu 1915 roku w głąb delty Rufidżi i, kierowane przez lotników, rozbiły krążownik Königsberg. Była to jedna z pierwszych walk, w których okręty strzelały do celu, którego nie widziały.

Monitory rzeczne

Własne monitory rzeczne miały Austro-Węgry. Wkrótce po północy z 28 na 29 lipca 1914 roku Bodrog, Temes i Szamos otworzyły ogień w kierunku Belgradu, a salwy Bodroga uznaje się za pierwsze strzały wojny. Jesienią 1915 roku ogień monitorów pomógł austro-węgierskiej piechocie utrzymać się na brzegu podczas zdobywania Belgradu.

Rumuni mieli flotyllę dunajską, której monitory wspierały obronę Turtucaii. Rozejm z 3 listopada 1918 roku kazał Austro-Węgrom wydać 6 monitorów dunajskich. Na Dwinie brytyjski monitor M25 wspierał we wrześniu 1918 roku walki z bolszewikami.

Po wojnie większość brytyjskich monitorów poszła na złom. Austro-węgierskie przypadły Jugosławii i Rumunii, a w Portsmouth do dziś można oglądać M33.