Ofensywa serbska w Sremie

Ofensywa w Sremie była pierwszą i jedyną w 1914 roku próbą przeniesienia wojny przez armię serbską na terytorium Austro-Węgier. We wrześniu 1914 roku wojska serbskie przekroczyły Sawę i wkroczyły do Sremu, żyznej krainy między Sawą a Dunajem, należącej wówczas do węgierskiej części monarchii i zamieszkanej w dużej mierze przez Serbów. Operacja trwała około tygodnia i zakończyła się odwrotem, bo Austro-Węgry uderzyły na Serbię od zachodu.

Niechciana ofensywa

Po zwycięstwie na górze Cer w sierpniu serbska armia była zmęczona i źle zaopatrzona. Brakowało jej amunicji artyleryjskiej, sprzętu przeprawowego i wyposażenia obozowego. Rosja i Francja naciskały jednak na Belgrad, by uderzył na Austro-Węgry i związał ich wojska, które inaczej mogłyby trafić do Galicji. Premier Nikola Pašić nie mógł odmówić Rosji, od której Serbia otrzymywała broń. Szef sztabu, wojewoda Radomir Putnik, przygotował więc ofensywę ograniczoną, z której w razie zagrożenia można było szybko się wycofać.

Główne uderzenie miała wykonać 1 Armia generała Petara Bojovicia, przeprawiając się przez Sawę na zachód od Belgradu, w rejonie Kupinova. Jej ostatecznym celem była odległa twierdza Petrovaradin nad Dunajem. Dywizja Timocka I powołania z 2 Armii wojewody Stepy Stepanovicia miała przeprowadzić przeprawę pomocniczą pod Sremską Mitrovicą.

Klęska pod Mitrovicą (6–7 września)

Przeprawa 1 Armii rano 6 września udała się bez większych trudności. Dywizja Dunajska i Szumadijska uchwyciły przyczółki, rozbiły słabe oddziały pospolitego ruszenia i zajęły okoliczne wsie przy niewielkich stratach.

Pod Mitrovicą doszło natomiast do katastrofy. Dywizja Timocka dostała rozkazy za późno, przyszła nad Sawę po wyczerpującym nocnym marszu i zaczęła przeprawę dopiero o świcie. Most pontonowy nie został ukończony, a przeprawione bataliony rozesłano w kilku kierunkach, zamiast umocnić przyczółek. Austro-Węgrzy mieli w pobliżu całą dywizję i szybko kontratakowali. Serbskie oddziały zostały niemal okrążone na polu Leget, a odwrót przez rzekę zamienił się w pogrom. Według różnych źródeł dywizja straciła około 6–6,5 tysiąca ludzi, w większości wziętych do niewoli lub utopionych w Sawie, przy stratach austro-węgierskich rzędu 2 tysięcy. Jej dowódca, generał Vladimir Kondić, został odwołany i postawiony przed sądem wojennym.

Natarcie 1 Armii i zajęcie Zemunu (8–10 września)

Po klęsce pod Mitrovicą lewe skrzydło 1 Armii było odsłonięte, a Bojović posuwał się bardzo ostrożnie. Obie strony miały skąpe informacje o przeciwniku. Austro-Węgrzy zebrali w Sremie dwie dywizje i przygotowywali się do uderzenia w bok Serbów. 9 września Dywizja Dunajska starła się z austro-węgierską 7 Dywizją, która po ciężkich stratach cofnęła się w stronę Starej Pazovy.

10 września przez Sawę przeprawiły się oddziały obrony Belgradu i zajęły Zemun, miasto leżące naprzeciw serbskiej stolicy, skąd od końca lipca austro-węgierska artyleria i monitory rzeczne ostrzeliwały Belgrad. Tego samego dnia do Zemunu wjechał następca tronu i regent Aleksander. Główne siły 1 Armii zetknęły się z przeciwnikiem przed Starą Pazovą i Golubinci. Serbska ludność Sremu witała wojsko z entuzjazmem, a wiadomości o Serbach w Zemunie wywołały niepokój w Budapeszcie. Dowodzący w Sremie generał Alfred Krauss otrzymał rozkaz wyparcia Serbów za wszelką cenę.

Odwrót (11–14 września)

Losy ofensywy rozstrzygnęły się jednak gdzie indziej. W nocy z 7 na 8 września austro-węgierskie 5 i 6 Armia generała Oskara Potiorka przekroczyły Drinę i zaczęła się druga inwazja na Serbię, a wraz z nią bitwa nad Driną. Putnik potrzebował każdej dywizji do obrony kraju. 11 września nakazał 1 Armii zakończyć działania w Sremie i wrócić za Sawę.

Decyzja wywołała oburzenie w serbskim kierownictwie. Sprzeciwiali się jej dowódcy wojskowi, regent Aleksander i król Piotr I, ale Putnik nie ustąpił. Bojović sprawnie przeprowadził odwrót. 12 września Krauss przeszedł do natarcia, lecz serbskie straże tylne powstrzymały jego oddziały. Według źródeł serbskich ostatnie oddziały opuściły Srem 13 września, według innych opracowań 14 września.

Znaczenie

Ofensywa w Sremie nie przyniosła Serbii żadnych trwałych korzyści. Nie zatrzymała przerzutu wojsk austro-węgierskich do Galicji, bo część z nich już wcześniej wyjechała na wschód, a kosztowała kilka tysięcy żołnierzy, głównie z rozbitej Dywizji Timockiej. Serbscy historycy podkreślają, że 1 Armia działała sprawnie i zdyscyplinowanie wycofała się na czas, by wziąć udział w obronie kraju. Z drugiej strony klęska pod Mitrovicą pokazała, jak trudno słabo wyposażonej armii prowadzić działania ofensywne za wielką rzeką. W kolejnych miesiącach Serbia walczyła już tylko w obronie własnego terytorium.