Krążownik pancerny

Krążownik pancerny to duży krążownik osłonięty pancernym pasem na burtach, a nie tylko pancernym pokładem, jak lżejszy krążownik pancernopokładowy. Miał działać samodzielnie daleko od baz: strzec szlaków handlowych, pilnować kolonii i prowadzić rozpoznanie przed flotą. W I wojnie światowej był już okrętem drugiej kategorii, a wiele okrętów tego typu zatonęło.

Typ, który się zestarzał

Krążownik pancerny narodził się w XIX wieku jako próba połączenia pancerza okrętu liniowego z prędkością i zasięgiem krążownika. Za pierwszy okręt tego typu uchodzi rosyjski General-Admirał, zbudowany w latach 1870–1873. Największe floty budowały je licznie na przełomie wieków. W 1908 roku zastąpił je jednak krążownik liniowy, większy, szybszy i uzbrojony w działa pancernika, a po 1910 roku nie powstał już żaden nowy krążownik pancerny.

Na początku wojny wiele z nich wciąż pływało. Wystarczały do walki z lżejszymi krążownikami i uzbrojonymi statkami handlowymi, a dzięki zasięgowi nadawały się do długich rejsów, ale przeciw krążownikom liniowym nie miały szans. Często były to okręty stare, a ich załogi składały się w dużej części z rezerwistów.

Klęski pierwszych miesięcy

22 września 1914 roku U-9 zatopił w ciągu nieco ponad godziny trzy brytyjskie krążowniki pancerne patrolujące Morze Północne: Aboukir, Hogue i Cressy. Zginęło 1459 marynarzy. 1 listopada pod Coronelem krążowniki pancerne Scharnhorst i Gneisenau admirała Maximiliana von Spee zatopiły Good Hope i Monmouth z całymi załogami. Trzy dni później niemiecki Yorck zatonął na własnych minach u ujścia Jade.

8 grudnia koło Falklandów Scharnhorst i Gneisenau trafiły na krążowniki liniowe Invincible i Inflexible, szybsze od nich i uzbrojone w działa kalibru 305 mm wobec niemieckich 210 mm. Oba zatonęły, podobnie jak dwa z trzech towarzyszących im krążowników lekkich. Zginął Spee i około 1900 jego marynarzy. Wydawało się, że bitwa potwierdziła rację Johna Fishera, który budował krążowniki liniowe właśnie do niszczenia krążowników pancernych.

Dogger Bank i Jutlandia

Krążowniki pancerne pływały też z głównymi flotami, a tam ich słabość była najgroźniejsza. 24 stycznia 1915 roku na Dogger Bank brytyjskie krążowniki liniowe skupiły ogień na okaleczonym Blücherze, który zatonął, a krążowniki liniowe Hippera uciekły.

Pod Jutlandią kontradmirał Robert Arbuthnot z krążownikami Defence i Warrior ruszył dobić niemiecki krążownik lekki Wiesbaden i wpadł pod działa niemieckich okrętów liniowych. Defence eksplodował z całą załogą, a ciężko uszkodzonego Warriora trzeba było następnego ranka opuścić. Black Prince, który stracił kontakt z flotą, około północy wpłynął wprost na niemieckie pancerniki.

Miny i torpedy

Inne krążowniki pancerne ginęły na minach i od torped, często z niemal całymi załogami. Rosyjska Pałłada wyleciała w powietrze w październiku 1914 roku, a francuski Léon Gambetta zatonął w kwietniu 1915 roku u wejścia do Adriatyku. 5 czerwca 1916 roku na minę wszedł u Orkadów Hampshire, który wiózł do Rosji lorda Kitchenera. Jeszcze w sierpniu 1918 roku U-62 storpedował eskortujący konwój Dupetit-Thouars.

Po wojnie większość ocalałych okrętów tego typu poszła na złom, także z powodu traktatu waszyngtońskiego z 1922 roku. Jedyny zachowany, grecki Jeorjos Awerof, stoi jako muzeum w Palaio Faliro.