Kampania wschodnioafrykańska

Kampania wschodnioafrykańska była najdłuższą kampanią I wojny światowej. Trwała od pierwszych dni sierpnia 1914 roku aż do dwóch tygodni po rozejmie w Europie. Toczyła się o Niemiecką Afrykę Wschodnią, największą i najludniejszą niemiecką kolonię, a objęła też pogranicza sąsiednich posiadłości brytyjskich i belgijskich oraz portugalski Mozambik. Niemieckimi wojskami kolonialnymi, Schutztruppe, dowodził podpułkownik, a później generał Paul von Lettow-Vorbeck. Z armią złożoną w ogromnej większości z afrykańskich askarysów, odciętą od Niemiec brytyjską blokadą, pokonał Brytyjczyków pod Tangą, a potem przez trzy lata wymykał się z kolejnych pułapek zastawianych przez wielokrotnie liczniejsze wojska brytyjskie, południowoafrykańskie, indyjskie, belgijskie i portugalskie. Kolonia przepadła do końca 1917 roku, ale jego oddział nigdy nie został rozbity. Ogromną cenę za tę wojnę zapłaciła ludność Afryki Wschodniej, przede wszystkim setki tysięcy tragarzy.

Nazwa i daty

W literaturze polskiej i angielskiej działania te nazywa się kampanią wschodnioafrykańską albo wojną w Afryce Wschodniej. Obejmują one nie tylko walki na terytorium niemieckiej kolonii, ale także wypady na kolej i posterunki w Brytyjskiej Afryce Wschodniej, w Ugandzie, w Rodezji Północnej i w Niasie, walki na wielkich jeziorach oraz ostatni rok wojny, który Lettow-Vorbeck spędził w Portugalskiej Afryce Wschodniej.

Przyjmujemy daty 8 sierpnia 1914 – 25 listopada 1918 roku. 8 sierpnia brytyjski krążownik HMS Astraea ostrzelał radiostację w Dar es Salaam. Brytyjska historia oficjalna kampanii (Charles Hordern, 1941) pisze, że tym ostrzałem Astraea „otworzyła kampanię wschodnioafrykańską”, i nazywa go pierwszym odnotowanym aktem wojny w tym rejonie. Część opracowań zaczyna kampanię kilka dni wcześniej, od wybuchu wojny między Wielką Brytanią a Niemcami lub od wyjścia w morze niemieckiego krążownika Königsberg 31 lipca, ale do walk wtedy jeszcze nie doszło. Kampania skończyła się 25 listopada 1918 roku w Abercorn, dzisiejszej Mbali w Zambii, gdzie oddział Lettow-Vorbecka złożył broń. Walki ustały już 14 listopada, gdy niemiecki dowódca dowiedział się o rozejmie.

Tło

Niemiecka Afryka Wschodnia obejmowała obszar dzisiejszej kontynentalnej Tanzanii, Rwandy i Burundi. Od wybrzeża w głąb kraju biegły dwie koleje: północna, z portu Tanga pod Kilimandżaro, i centralna, z Dar es Salaam przez Taborę nad jezioro Tanganika. Na północy kolonia graniczyła z Brytyjską Afryką Wschodnią, dzisiejszą Kenią, przez którą biegła brytyjska kolej z Mombasy do Ugandy, na zachodzie z Kongiem Belgijskim, na południu z Rodezją Północną, Niasą i portugalskim Mozambikiem.

Według Lettow-Vorbecka w chwili wybuchu wojny Schutztruppe liczyła 216 Europejczyków, z których część była na urlopie, i 2540 askarysów w kilkunastu kompaniach polowych, a policja 45 Europejczyków i 2154 askarysów. Gubernator kolonii Heinrich Schnee chciał uniknąć wojny i liczył na neutralność dorzecza Konga, przewidzianą w akcie generalnym konferencji berlińskiej z 1885 roku. Lettow-Vorbeck uważał przeciwnie, że jego zadaniem jest związanie w Afryce jak największych sił brytyjskich, z dala od Europy. Brytyjczycy mieli na miejscu tylko kilka batalionów King’s African Rifles, rozproszonych po protektoratach. Pierwsze uderzenia na niemiecką kolonię powierzono wojskom z Indii Brytyjskich.

1914–1915: Tanga, Jasin i wojna podjazdowa

Po ostrzale Dar es Salaam dowódca Astraei zawarł z miejscowymi władzami rozejm, którego jednak nie zatwierdziły ani Londyn, ani Berlin. Niemcy zatopili w wejściu do portu dok pływający, przez co Dar es Salaam przestało służyć jako baza dla krążownika Königsberg. 15 sierpnia oddział Toma von Prince’a zajął przygraniczną Tavetę w Brytyjskiej Afryce Wschodniej, a we wrześniu Niemcy zaatakowali posterunki w Rodezji Północnej i w Niasie, a nad rzeką Tsavo starli się z oddziałami brytyjskimi, idąc na kolej ugandyjską. Na morzu Königsberg zatopił 20 września w porcie Zanzibar brytyjski krążownik Pegasus, a potem schronił się w delcie Rufidżi.

Na początku listopada 1914 roku Brytyjczycy spróbowali zdobyć kolonię jednym uderzeniem. Około 8 tysięcy żołnierzy Indyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego „B” generała majora Arthura Aitkena wylądowało pod Tangą, a równocześnie inne oddziały zaatakowały Niemców pod Longido, na północ od Kilimandżaro. Lettow-Vorbeck przerzucił koleją swoje kompanie spod Kilimandżaro nad morze i w dniach 2–5 listopada, mając mniej więcej tysiąc ludzi, zmusił korpus do odwrotu na statki. Brytyjczycy stracili ponad 800 zabitych i rannych i zostawili na brzegu broń i amunicję, którą Niemcy uzbroili kilka kompanii. Natarcie pod Longido również się nie powiodło. Kierownictwo kampanii przejęło od rządu Indii Ministerstwo Wojny w Londynie, a Aitkena zastąpił generał Richard Wapshare.

W styczniu 1915 roku Lettow-Vorbeck zmusił do kapitulacji brytyjsko-indyjski garnizon Jasinu, na pograniczu na południe od Mombasy, ale stracił przy tym kilku zawodowych oficerów i zużył 200 tysięcy naboi. Uznał, że na takie bitwy nie może sobie więcej pozwolić. Przez cały 1915 rok obie strony przeszły do wojny podjazdowej: niemieckie patrole wysadzały brytyjską kolej i mosty, a Brytyjczycy bronili się i czekali na posiłki. Lord Kitchener zakazał w tym czasie działań zaczepnych. 1 marca 1915 roku Wielka Brytania ogłosiła blokadę całego wybrzeża niemieckiej kolonii. Przedarły się przez nią tylko dwa statki z zaopatrzeniem, w 1915 i 1916 roku. 11 lipca 1915 roku brytyjskie monitory Severn i Mersey, kierowane z samolotu, rozbiły Königsberga w delcie Rufidżi. Jego marynarze zasilili Schutztruppe, a działa okrętu, zdjęte z wraku, służyły odtąd jako ciężka artyleria.

Lettow-Vorbeck rozbudował w tym czasie armię. Według jego wspomnień pod koniec 1915 roku Schutztruppe liczyła około 3 tysięcy Europejczyków i 11,3 tysiąca askarysów, wraz z marynarzami, służbami i szpitalami. Na zachodzie walczono o panowanie na jeziorach. Na jeziorze Wiktorii brytyjski oddział rozbił w czerwcu 1915 roku niemiecką obronę Bukoby i zniszczył tamtejszą radiostację, a na jeziorze Tanganika dwie brytyjskie motorówki, przywiezione przez pół Afryki, zdobyły 26 grudnia 1915 roku niemiecką kanonierkę Kingani i zatopiły 9 lutego 1916 roku statek Hedwig von Wissmann.

1916: ofensywa Smutsa

Na przełomie 1915 i 1916 roku, po zakończeniu kampanii w Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej, do Afryki Wschodniej zaczęły przypływać wojska ze Związku Południowej Afryki. Dowództwo miał objąć brytyjski generał Horace Smith-Dorrien, ale zachorował, a 19 lutego 1916 roku dowódcą został południowoafrykański generał Jan Smuts, najbliższy współpracownik premiera Louisa Bothy. Smuts uderzył od razu, przed porą deszczową. W marcu jego ofensywa kilimandżarska, zbieżne natarcie z dwóch stron góry, wyparła Niemców z Tavety i Moshi, ale nie zdołała ich okrążyć. Lettow-Vorbeck po walkach pod Latema Nek i Kahe wycofał się w porządku na południe.

Ta operacja wyznaczyła wzór całej kampanii Smutsa. Unikał on kosztownych ataków od czoła i spychał przeciwnika szerokimi obejściami, które oszczędzały żołnierzy, ale za każdym razem pozwalały Niemcom ujść. W kwietniu konnica generała Jacoba van Deventera ruszyła w głąb kolonii i zajęła Kondoa Irangi, gdzie w maju odparła nocne szturmy Lettow-Vorbecka. Główne siły Smutsa szły wzdłuż kolei północnej i gór Usambara na południe, ku kolei centralnej. Równocześnie do kolonii wkroczyły wojska z innych stron. Belgijskie wojska kolonialne, Force Publique, generała Charlesa Tombeura zajęły w maju Kigali, a potem całą Ruandę i Urundi. Od Niasy i Rodezji Północnej 25 maja wkroczyły kolumny generała Edwarda Northeya, a od jeziora Wiktorii brytyjski oddział zajął w lipcu port Mwanza.

Latem 1916 roku niemiecka kolonia rozpadała się pod ciosami z kilku kierunków. 7 lipca Brytyjczycy weszli bez walki do Tangi, 26 sierpnia zajęli Morogoro przy kolei centralnej, a 4 września poddało się im Dar es Salaam, stolica kolonii. Smuts liczył, że pod Morogoro zmusi Lettow-Vorbecka do rozstrzygającej bitwy, ale ten wycofał się przez góry Uluguru, a pościg utknął pod Kisaki. We wrześniu Brytyjczycy zajęli porty na południowym wybrzeżu, Kilwę i Lindi, a 19 września Belgowie weszli do Tabory. Według Horderna do końca września Smuts opanował kolej centralną, stolicę, najlepsze ziemie i wszystkie porty, ale nie odniósł rozstrzygającego zwycięstwa. Jego operacje sprowadzały się do szeregu obejść, które przy małych stratach w walce zmuszały Niemców do odwrotu, lecz nie pozwalały ich pokonać.

Ceną był stan wojsk. Zaopatrzenie trzeba było nieść setki kilometrów od końca torów, a dywizje Smutsa we wrześniu 1916 roku żyły o połowie racji. Malaria, dyzenteria i wyczerpanie dziesiątkowały żołnierzy z Europy, Indii i Afryki Południowej. Hordern podaje przykład 9 batalionu piechoty południowoafrykańskiej, który wylądował w lutym 1916 roku w sile 1135 ludzi, a pod koniec października liczył 116. Pod koniec roku większość Południowoafrykańczyków odesłano do domu na rekonwalescencję, a ich miejsce zajmowały rozbudowywane bataliony afrykańskie King’s African Rifles i oddziały z Nigerii i Złotego Wybrzeża. Wśród ostatnich dużych walk Smutsa była bitwa pod Beho-Beho w styczniu 1917 roku, w której zginął słynny myśliwy i podróżnik Frederick Selous. 20 stycznia 1917 roku Smuts, wezwany do Londynu na konferencję przywódców imperium, przekazał dowództwo generałowi Reginaldowi Hoskinsowi, przekonany, że kampania jest w zasadzie skończona. Niemcy trzymali się jednak za Rufidżi i w górach koło Mahenge.

Jesienią 1916 roku do walki włączyła się także Portugalia, której Niemcy wypowiedzieli wojnę w marcu. W kwietniu Portugalczycy zajęli sporny trójkąt Kionga u ujścia Rovumy, a we wrześniu wojska trzeciej ekspedycji z metropolii, generała Ferreiry Gila, przeszły rzekę, a w październiku zajęły Newalę. Pod koniec listopada niemiecki kontratak, w którym brali udział marynarze z Königsberga, zmusił je do odwrotu za Rovumę.

1917: wojna na wyniszczenie

Pod koniec maja 1917 roku dowództwo objął van Deventer, od którego Londyn żądał szybkiego końca kampanii. Postanowił zaatakować resztki niemieckich sił od wybrzeża, z baz w Kilwie i Lindi. Pierwsze natarcie od Kilwy zatrzymało się 19 lipca pod Narungombe, gdzie Brytyjczycy stracili ponad 600 ludzi. We wrześniu ofensywa ruszyła ponownie, a w październiku Lettow-Vorbeck odniósł ostatnie wielkie zwycięstwo. W bitwie pod Mahiwą (15–19 października), mając według własnych obliczeń około 1500 ludzi, odparł natarcia kolumn z Lindi i brygady nigeryjskiej. Brytyjczycy stracili około 2700 zabitych i rannych, ale Niemcy stracili 519 ludzi, mniej więcej jedną trzecią walczących, i większość amunicji. Lettow-Vorbecka awansowano wkrótce na generała majora.

Tego zwycięstwa nie dało się powtórzyć. W drugiej połowie listopada w Newali Lettow-Vorbeck zostawił chorych i rannych, a z najlepszymi oddziałami, według własnych danych około 300 Europejczykami, 1700 askarysami i mniej więcej 3 tysiącami tragarzy, ruszył na południe. Szedł z nim gubernator Schnee. 25 listopada przeszedł w bród Rovumę i rozbił świeżo założony portugalski obóz w Ngomano, zdobywając karabiny, amunicję, żywność i leki. Oddział kapitana Tafla, który nie zdążył do niego dołączyć, skapitulował 28 listopada nad Rovumą. W tych samych dniach z Bułgarii wyleciał z zaopatrzeniem dla Lettow-Vorbecka sterowiec L 59, ale zawrócił znad Sudanu. W raporcie z początku 1918 roku van Deventer stwierdził, że kampania w Niemieckiej Afryce Wschodniej dobiegła końca, a ostatnia niemiecka kolonia została zdobyta.

1918: Mozambik i Rodezja Północna

Przez następne dziesięć miesięcy Lettow-Vorbeck żył w Mozambiku z tego, co zdobył na portugalskich posterunkach. Zamiast zawrócić na północ, jak spodziewał się van Deventer, poprowadził kolumnę daleko na południe, wymykając się kolumnom King’s African Rifles, które coraz częściej ścigały go same, bez udziału Portugalczyków. W dniach 1–3 lipca 1918 roku rozbił w Nhamacurrze, około 40 kilometrów od portu Quelimane, portugalsko-brytyjską załogę i zdobył ogromne zapasy broni i żywności. Potem zawrócił na północ. Pod koniec sierpnia i we wrześniu stoczył kilka ciężkich bojów z kolumnami brytyjskimi, a do jego oddziału dotarła hiszpanka. Według niemieckiego zestawienia z 1 września Schutztruppe liczyła już tylko 176 Europejczyków i 1487 askarysów.

Pod koniec września Niemcy przeszli Rovumę z powrotem i znaleźli się znów na terytorium dawnej kolonii. Lettow-Vorbeck nie skręcił jednak ku Taborze, lecz poprowadził oddział na zachód, między jeziorami Niasa i Tanganika, do Rodezji Północnej. 1 listopada zaatakował placówkę Fife, a 9 listopada jego czołówka zajęła opuszczoną Kasamę. 13 listopada nad rzeką Chambeshi schwytano brytyjskiego motocyklistę z depeszą van Deventera o rozejmie, a rano 14 listopada Lettow-Vorbeck spotkał się z brytyjskim komisarzem okręgu i zgodził się przerwać walkę. Van Deventer zażądał, by Niemcy przeszli do Abercorn i tam złożyli broń.

25 listopada 1918 roku w Abercorn oddział Lettow-Vorbecka złożył broń przed brytyjskim generałem brygady W. F. S. Edwardsem. Według południowoafrykańskiej relacji oficjalnej liczył 155 Europejczyków i 1168 askarysów, a szło z nim około 1500–1600 tragarzy i kilkuset innych Afrykanów, w tym kobiety. Niemcy oddali 37 karabinów maszynowych, 1071 karabinów i 208 tysięcy naboi, prawie wyłącznie broń zdobytą na przeciwniku. Lettow-Vorbeck spierał się z Brytyjczykami, czy artykuł 17 rozejmu, który mówił o „bezwarunkowej ewakuacji” wojsk niemieckich z Afryki Wschodniej, oznacza kapitulację, ale ostatecznie się podporządkował. Europejczycy zachowali broń osobistą, a w marcu 1919 roku weterani przeszli w uroczystej paradzie przez Berlin.

Straty

Pełnych danych o stratach nie ma, a liczby podawane przez różne źródła znacznie się różnią. Według Lettow-Vorbecka przez Schutztruppe przeszło w czasie wojny około 3 tysięcy Europejczyków i 11 tysięcy askarysów. Przytaczał on za brytyjskimi oficerami i prasą, że przeciw niemu wystawiono w sumie około 300 tysięcy ludzi pod dowództwem ponad 130 generałów, a zabitych i zmarłych Europejczyków i Hindusów było 20 tysięcy, choć sam uważał te liczby za przesadzone. Nowsze opracowania, oparte na brytyjskich zestawieniach powojennych, mówią o mniej więcej 10–11 tysiącach zabitych i zmarłych żołnierzy Imperium Brytyjskiego, z których większość zmarła na choroby, a nie poległa w walce. Ciężkie straty poniosły także wojska belgijskie i portugalskie. Portugalskie opracowania piszą, że Rovuma stała się grobem tysięcy żołnierzy z kolejnych ekspedycji wysyłanych z metropolii do Mozambiku. Straty niemieckie są najmniej pewne, bo Lettow-Vorbeck nie zachował dokumentacji. Wiadomo, że tysiące askarysów poległy, zdezerterowały lub dostały się do niewoli.

Największą cenę zapłacili tragarze. W kraju bez dróg, w którym konie i woły padały od much tse-tse, prawie całe zaopatrzenie obu armii niesiono na głowach. Brytyjczycy werbowali tragarzy, często pod przymusem, w Brytyjskiej Afryce Wschodniej, Ugandzie, Niasie, Rodezji Północnej, a potem także na okupowanych ziemiach niemieckich. W czerwcu 1919 roku Winston Churchill jako minister wojny podał w Izbie Gmin, że największa liczba tragarzy na stanie w jednej chwili wynosiła około 137 tysięcy i że do końca października 1917 roku na choroby i w wypadkach zmarło ich 28 830 z samej Afryki Wschodniej. Ministerstwo nie miało danych za późniejszy okres ani o łącznej liczbie zwerbowanych. Historycy szacują dziś, że po stronie brytyjskiej zmarło około stu tysięcy tragarzy lub więcej, Edward Paice podaje 105 tysięcy. Tysiące tragarzy zginęły też po stronie niemieckiej i belgijskiej.

Do tego dochodzą ofiary wśród ludności cywilnej. Obie strony rekwirowały żywność i bydło, paliły wsie i zabierały mężczyzn do noszenia ładunków, a niemiecka kolumna w Mozambiku dosłownie żyła z grabieży. W ostatnich latach wojny w wielu rejonach dawnej niemieckiej kolonii i Mozambiku panował głód, a pod koniec wojny Afrykę Wschodnią ogarnęła pandemia grypy. Liczby ofiar cywilnych są tylko szacunkami. Najczęściej podaje się od kilkuset tysięcy do nawet miliona zmarłych w całym regionie.

Znaczenie

Kampania wschodnioafrykańska zakończyła się utratą przez Niemcy ostatniej kolonii. Na mocy traktatu wersalskiego większość Niemieckiej Afryki Wschodniej przypadła Wielkiej Brytanii jako terytorium mandatowe Tanganika, Ruanda i Urundi przeszły pod zarząd Belgii jako Ruanda-Urundi, a trójkąt Kionga Portugalia zachowała.

Lettow-Vorbeck osiągnął jednak cel, który sobie postawił w 1914 roku. Przez ponad cztery lata kilkutysięczna, a w końcu niespełna półtoratysięczna armia wiązała w Afryce znacznie większe siły przeciwnika i ogromne środki. Sam Lettow-Vorbeck stał się w Niemczech legendą generała „niepokonanego w polu”, co prawica chętnie wykorzystywała po wojnie. Część historyków zwraca jednak uwagę, że sens strategiczny tej kampanii był ograniczony. Większość sił alianckich w Afryce Wschodniej stanowili żołnierze afrykańscy i indyjscy, których i tak nie wysłano by na front zachodni, a sama kolonia została stracona. Dla Związku Południowej Afryki kampania Smutsa była, obok walk we Francji, dowodem nowej pozycji w Imperium Brytyjskim. Dla brytyjskich wojsk kolonialnych była lekcją, że w tropikalnej Afryce lepiej sprawdzają się żołnierze afrykańscy niż europejscy. King’s African Rifles z kilku batalionów w 1914 roku wyrosły do końca wojny w dużą armię, która dźwigała ciężar walk w latach 1917–1918.

Dla Afrykanów, którzy walczyli, nosili ładunki i głodowali w imię cudzych celów, kampania była katastrofą. Zaległego żołdu askarysi Lettow-Vorbecka doczekali się dopiero po kilkudziesięciu latach, z rąk władz Republiki Federalnej Niemiec. Pomnik w Mbali upamiętnia tragarzy z samej Rodezji Północnej, którzy zginęli lub zmarli w tej wojnie, a o dziesiątkach tysięcy innych zachowały się tylko liczby w urzędowych zestawieniach.