Związek Południowej Afryki w I wojnie światowej

Związek Południowej Afryki, brytyjskie dominium utworzone w 1910 roku z dawnych kolonii brytyjskich i pokonanych republik burskich, wszedł do wojny razem z całym Imperium 4 sierpnia 1914 roku. Jego rządem kierowali dwaj dawni burscy generałowie, Louis Botha i Jan Smuts, którzy po wojnie burskiej postawili na ugodę z Londynem. Wojska Związku zdobyły Niemiecką Afrykę Południowo-Zachodnią, prowadziły kampanię w Afryce Wschodniej i walczyły we Francji. Wojna obnażyła jednak głębokie podziały kraju: część Burów zbuntowała się przeciw rządowi, a czarni Południowoafrykańczycy mogli służyć tylko jako nieuzbrojeni robotnicy.

Wojna i rebelia (1914)

Związek nie prowadził własnej polityki zagranicznej, więc brytyjskie wypowiedzenie wojny Niemcom objęło go automatycznie. Botha od razu zgodził się, by brytyjski garnizon odpłynął do Europy, a obronę kraju przejęły siły Związku. 7 sierpnia Londyn poprosił Pretorię o unieszkodliwienie radiostacji w sąsiedniej Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej. Część ministrów obawiała się, że wojna z Niemcami, które sympatyzowały z Burami w wojnie burskiej, rozdrapie stare rany. Botha przekonał ich, że jeśli Związek odmówi, zadanie wykonają Australijczycy albo Hindusi. Po wiadomości, że niemiecki oddział przekroczył granicę pod Nakob, parlament poparł wyprawę 8 i 9 września, a senat zatwierdził ją 14 września.

Wielu Afrykanerów myślało inaczej. 15 września dowódca sił Związku Christiaan Beyers podał się do dymisji, a jadący z nim generał Koos de la Rey zginął od kuli policjanta. W październiku podpułkownik Manie Maritz przeszedł z oddziałem na stronę Niemców i wybuchła rebelia, do której przyłączyli się Beyers, Jan Kemp i Christiaan de Wet. Według historyka Rodneya Warwicka zbuntowało się 11 372 ludzi, głównie zubożałych farmerów z Wolnego Państwa Orania. Botha odrzucił pomoc wojsk imperialnych i poprowadził przeciw rebeliantom około 30 000 żołnierzy, w dwóch trzecich Afrykanerów. De Wet dostał się do niewoli, Beyers utonął w rzece Vaal, a ostatni rebelianci złożyli broń w lutym 1915 roku, po nieudanym ataku na Upington. W walkach zginęło 132 żołnierzy rządowych i 190 rebeliantów.

Podbój Afryki Południowo-Zachodniej (1915)

Wojna z Niemcami zaczęła się źle. We wrześniu 1914 roku wojska Związku wylądowały w Lüderitzbucht, ale 26 września Niemcy rozbili ich oddział pod Sandfontein. Rebelia na kilka miesięcy wstrzymała inwazję. W lutym 1915 roku Botha osobiście objął dowództwo i poprowadził wojska z kilku kierunków, a od kwietnia Smuts dowodził na południu kolonii. Siły Północne Bothy przebiły się przez pustynię Namib i 12 maja wjechały do Windhuku. 9 lipca 1915 roku pod Khorab gubernator Theodor Seitz podpisał kapitulację.

Związek wystawił do tej kampanii ponad 70 000 ludzi, w tym 45 000 białych żołnierzy i 33 000 czarnych, Kolorowych i Hindusów, zatrudnionych jako robotnicy, woźnice i kolejarze. W walkach zginęło 113 ludzi, a 153 zmarło od chorób i w wypadkach. Do końca wojny kolonią zarządzał rząd w Pretorii, który zaczął budować tam drogi i koleje zgodne z siecią Związku.

Afryka Wschodnia i Bliski Wschód

Ustawa o obronie zakazywała wysyłania wojsk Związku poza Afrykę Południową, dlatego w lipcu 1915 roku utworzono osobne siły zamorskie z ochotników, które formalnie były wojskami imperialnymi pod brytyjskim dowództwem. Najwięcej ochotników trafiło do Afryki Wschodniej. W lutym 1916 roku naczelne dowództwo objął tam Smuts, który w ofensywie kilimandżarskiej i w marszu na południe zajął większą część kolonii, ale nie zdołał rozbić wojsk Paula von Lettow-Vorbecka. Malaria i czerwonka wyniszczyły białe pułki, więc pod koniec 1916 roku Smuts odesłał tysiące chorych do kraju. Od maja 1917 roku dowodził tam inny Południowoafrykańczyk, Jacob van Deventer, a Lettow-Vorbeck złożył broń dopiero 25 listopada 1918 roku.

Na początku 1916 roku 1 Brygada Piechoty Południowoafrykańskiej walczyła w Egipcie z bractwem Sanusijja, między innymi pod Agagią. Od sierpnia 1917 roku południowoafrykańska artyleria polowa i Cape Corps, oddziały złożone z Kolorowych, walczyły w Palestynie, aż po bitwę pod Megiddo. Ponad 3000 Południowoafrykańczyków służyło w Royal Flying Corps.

Na froncie zachodnim

W kwietniu 1916 roku brygada generała Henry’ego Lukina przypłynęła do Francji i weszła w skład szkockiej 9 Dywizji. 15 lipca, w czasie bitwy nad Sommą, dostała rozkaz zdobycia i utrzymania za wszelką cenę lasu Delville pod Longueval. Przez sześć dni i pięć nocy odpierała kontrataki pod nieustannym ostrzałem. Przed bitwą brygada liczyła 121 oficerów i 3032 żołnierzy, a gdy 20 lipca ją zluzowano, zebrało się około 750 ludzi.

Odtworzona brygada walczyła w 1917 roku pod Arras i Ypres. W marcu 1918 roku znów została rozbita nad Sommą, w kwietniu, uzupełniona rekrutami, kontratakowała pod Messines, a do końca wojny walczyła jeszcze pod Kemmel i Cambrai.

Za frontem pracowali czarni Południowoafrykańczycy. W 1916 roku rząd utworzył South African Native Labour Contingent, który zwerbował 25 000 ludzi, z czego 21 000 wysłano do Francji do portów, kolei i magazynów. Broni nie dostali, bo władze obawiały się, że uzbrojeni czarni zażądają po wojnie równych praw. 21 lutego 1917 roku w gęstej mgle u wybrzeży wyspy Wight parowiec Darro staranował wiozący ich transportowiec Mendi. Statek zatonął w około dwadzieścia minut, a zginęło 616 Południowoafrykańczyków, w tym 607 czarnych żołnierzy kontyngentu. Według przekazów pastor Isaac Wauchope Dyobha, tłumacz kontyngentu, wezwał tonących, by przyjęli śmierć z odwagą i godnością, jak bracia.

Front wewnętrzny

Wojna pogłębiła rozłam wśród białych. Angielskojęzyczni mieszkańcy masowo zgłaszali się na ochotnika, a afrykanerscy nacjonaliści widzieli w niej cudzą wojnę. W sierpniu 1915 roku 7000 afrykanerskich kobiet maszerowało w Pretorii, żądając amnestii dla rebeliantów. W październikowych wyborach Partia Narodowa generała Barry’ego Hertzoga zdobyła 27 mandatów, a Partia Południowoafrykańska Bothy tylko 54 i straciła samodzielną większość. Do końca wojny rząd opierał się na proimperialnych unionistach, a o poborze nie mogło być mowy.

Czarni i Kolorowi Południowoafrykańczycy liczyli, że lojalność zostanie wynagrodzona. Południowoafrykański Tubylczy Kongres Narodowy, poprzednik Afrykańskiego Kongresu Narodowego, w sierpniu 1914 roku zawiesił protesty przeciw ustawie o ziemi tubylczej i poparł wojnę, a w Kapsztadzie tłumy Kolorowych zgłaszały się w październiku 1915 roku do Cape Corps. Po wojnie nic się dla nich nie zmieniło. Gospodarczo Związek był dla Imperium ważny: dawał dwie trzecie jego wydobycia złota, a porty w Kapsztadzie, Durbanie i Simon’s Town strzegły szlaku wokół Przylądka Dobrej Nadziei.

Koniec wojny i bilans

Wojna w Europie skończyła się dla Związku rozejmem w Compiègne 11 listopada 1918 roku, choć w Afryce Wschodniej strzelano jeszcze przez dwa tygodnie. Od 1917 roku Smuts zasiadał w Londynie w Imperialnym Gabinecie Wojennym, a potem w brytyjskim Gabinecie Wojennym Davida Lloyda George’a, gdzie przygotował raport, z którego wyrosło Royal Air Force.

28 czerwca 1919 roku Botha i Smuts podpisali w imieniu Związku traktat wersalski, a dawna kolonia niemiecka przeszła pod rządy Pretorii jako mandat Ligi Narodów. Botha przewodniczył też w Paryżu komisji, która wiosną 1919 roku próbowała doprowadzić do rozejmu między Polakami a Ukraińcami w Galicji Wschodniej.

Według najczęściej podawanych danych w latach 1914–1918 służyło ponad 146 000 białych, 83 000 czarnych Afrykanów i 2500 Kolorowych i Azjatów, a ponad 7000 zginęło. Tysiące innych zaciągnęły się wprost do armii brytyjskiej, a ośmiu Południowoafrykańczyków otrzymało Krzyż Wiktorii.

Pamięć o wojnie długo była podzielona jak sam kraj. Biali czcili las Delville jako najchlubniejszą chwilę swojej armii, a czarni od 1920 roku wspominali co roku 21 lutego zatonięcie Mendi. Dopiero po upadku apartheidu państwo zaczęło upamiętniać obie te ofiary razem.