Grypa hiszpanka

Grypa hiszpanka to pandemia grypy wywołanej wirusem H1N1, która w latach 1918–1919 obiegła cały świat. Przyszła w ostatnim roku wojny, rozniosły ją armie i transporty wojsk, a według amerykańskich CDC zabiła więcej ludzi, niż zginęło żołnierzy i cywilów w całej wojnie. Była najcięższą pandemią XX wieku.

Trzy fale

Pierwszą falę zauważono wiosną 1918 roku w wojsku amerykańskim. 4 marca w obozie Camp Funston w Kansas zachorował kucharz Albert Gitchell, a w ciągu trzech tygodni do szpitala trafiło ponad 1100 żołnierzy. Transportowce zawiozły chorobę do Francji, w kwietniu szerzyła się już na froncie zachodnim, w maju dotarła do Hiszpanii. Gdzie narodził się wirus, nie wiadomo: obok Kansas wskazuje się obóz w Étaples we Francji i robotników z Chin. Wiosenna fala była łagodna.

Druga fala wybuchła pod koniec sierpnia 1918 roku niemal równocześnie w trzech portach: w Bostonie, francuskim Breście i Freetown w Afryce Zachodniej. Tym razem chorzy często dostawali krwotocznego zapalenia płuc i umierali w kilka dni. Według amerykańskich badaczy Jeffery’ego Taubenbergera i Davida Morensa umierało ponad 2,5 procent chorych, gdy w innych pandemiach grypy mniej niż 0,1 procent. Ginęli zwłaszcza młodzi dorośli w wieku 20–40 lat, zwykle najodporniejsi. W Stanach Zjednoczonych najgorszy był październik. Trzecia fala przyszła zimą i wiosną 1919 roku i wygasła latem, choć miejscami epidemia wracała jeszcze w 1920 roku.

Na froncie

Grypa osłabiała armie w rozstrzygających miesiącach wojny. Według niemieckiego historyka Eckarda Michelsa w czasie drugiej bitwy nad Marną wyłączyła z szeregów niemieckich blisko 400 tysięcy żołnierzy. Dziesiątkowała amerykańskie dywizje w ofensywie Moza–Argonne, szerzyła się na transportowcach płynących przez Atlantyk, jak w konwoju „Otranto”, i wśród Amerykanów w Archangielsku, gdzie w pierwszych tygodniach zmarło blisko stu żołnierzy. Dotarła do zwycięzców w Damaszku i do kolumny Lettow-Vorbecka w Afryce Wschodniej.

Nazwa

Z Hiszpanią choroba miała niewiele wspólnego. 22 maja 1918 roku madrycka prasa napisała o tajemniczej chorobie wśród żołnierzy, a wkrótce zachorował król Alfons XIII. W krajach walczących działała cenzura i gazety unikały wiadomości, które mogły osłabić ducha. Neutralna Hiszpania pisała o epidemii otwarcie, więc wydawało się, że ucierpiała najbardziej. W Polsce przyjęła się nazwa „hiszpanka”.

Ofiary

Według CDC zachorowało około 500 milionów ludzi, jedna trzecia ludności świata. Ofiar nikt nie policzył. Najczęściej przyjmuje się 25–50 milionów zmarłych, CDC podaje co najmniej 50 milionów, a skrajne szacunki sięgają od 17 do 100 milionów. Na Samoa, gdzie grypę przywiózł w listopadzie 1918 roku statek z Nowej Zelandii, zmarła około jedna piąta mieszkańców.

Na ziemiach polskich epidemia szalała w chwili odzyskiwania niepodległości, w Krakowie zamknięto szkoły, a historyk Łukasz Mieszkowski szacuje, że jesienią i zimą 1918/1919 roku zmarło od 68 do 130 tysięcy ludzi. Wśród ofiar byli malarz Egon Schiele i poeta Guillaume Apollinaire. Zgonów z powodu pandemii zwykle nie wlicza się do strat wojennych.