Druga fala hiszpanki

27 sierpnia 1918 roku w izbie chorych na Commonwealth Pier w Bostonie zgłosiło się dwóch lub trzech marynarzy z gorączką i objawami grypy. Następnego dnia przyszło ośmiu, a dzień później kilkudziesięciu. Tak w Stanach Zjednoczonych zaczęła się druga fala pandemii, znacznie groźniejsza od wiosennej. Niemal w tym samym czasie, w drugiej połowie sierpnia, gwałtowne epidemie wybuchły w dwóch innych portach, odległych od siebie o tysiące kilometrów: w Breście we Francji i we Freetown w brytyjskiej kolonii Sierra Leone.

Trzy porty

Wszystkie trzy porty łączyła wojna. Brest był największym portem, w którym schodzili na ląd żołnierze amerykańscy. Według części badaczy właśnie tam, wśród Amerykanów albo francuskich rekrutów marynarki, choroba nabrała nowej, groźnej postaci, a statki zawiozły ją dalej. Freetown było ważnym portem węglowym na szlakach wokół Afryki. 15 sierpnia przypłynął tam krążownik pomocniczy HMS Mantua z chorymi na grypę na pokładzie, uważany za jeden z pierwszych statków, które przywiozły pandemię do Afryki. Epidemia szybko objęła miasto i okręty na redzie. Na pancerniku HMS Africa, który przez cały wrzesień stał w porcie, w szczytowym dniu, 9 września, chorowało 476 ludzi, a w ciągu miesiąca zmarło 51.

Czy jedna, groźniejsza odmiana wirusa rozeszła się z jednego miejsca do trzech portów, czy też pojawiła się w kilku miejscach naraz, do dziś nie wiadomo. Badacze spierają się też, czy była to mutacja, czy tylko silniejsza odmiana, która wyłoniła się podczas wiosennej fali.

Boston

Commonwealth Pier był ogromnym, zatłoczonym molo, na którym w barakach „Receiving Ship” mieszkało nawet 7 tysięcy marynarzy czekających na przydział. Pod koniec tygodnia przybywało już po sto, a według niektórych relacji po półtorej setki chorych dziennie. Ciężej chorych odwożono do szpitala marynarki w Chelsea po drugiej stronie zatoki, ale choroba szybko wyszła poza bazę. 3 września odnotowano pierwszego chorego cywila. We wrześniu grypa wybuchła w Camp Devens, wielkim obozie armii na zachód od miasta, gdzie w ciągu dwóch tygodni zanotowano ponad 12 tysięcy zachorowań, a szpital zbudowany na 2 tysiące łóżek musiał przyjąć cztery razy więcej chorych. Pod koniec września na grypę chorowało w Massachusetts blisko 50 tysięcy ludzi. W następnych tygodniach epidemia ogarnęła całe Stany Zjednoczone, a październik 1918 roku był najbardziej zabójczym miesiącem pandemii.

Inna choroba

Wiosną grypa była uciążliwa, ale rzadko zabijała. Armie odczuły ją mocno: kompanie niemieckie pod Hamel na początku lipca liczyły po około pięćdziesiąt karabinów, a według niemieckiego historyka Eckarda Michelsa w czasie drugiej bitwy nad Marną grypa wyłączyła z szeregów niemieckich blisko 400 tysięcy żołnierzy. Większość chorych wracała jednak po kilku dniach do służby. Druga fala była inna. Część chorych po kilku dniach gorączki dostawała krwotocznego zapalenia płuc i siniała z braku tlenu, a śmierć przychodziła często w ciągu kilku dni. Według amerykańskich badaczy Jeffery’ego Taubenbergera i Davida Morensa śmiertelność wśród chorych przekraczała 2,5 procent, podczas gdy w innych pandemiach grypy była niższa niż 0,1 procent. Najdziwniejsze było to, że umierali przede wszystkim ludzie młodzi i zdrowi, w wieku 20–40 lat, zwykle najodporniejsi na grypę.

Od września do listopada druga fala obiegła cały świat. Roznosiły ją transportowce wojsk, statki handlowe i pociągi, a przepełnione obozy, koszary i szpitale stały się jej wylęgarniami. Według amerykańskich CDC w czasie całej pandemii zachorowało około 500 milionów ludzi, jedna trzecia ludności świata, a zmarło co najmniej 50 milionów, z czego większość jesienią 1918 roku.

Na ziemiach polskich

Na ziemiach polskich pod koniec sierpnia grypa była jeszcze łagodna. „Gazeta Lekarska” pisała 24 sierpnia, że chorują żołnierze Polskiej Siły Zbrojnej w Garwolinie i Ostrowi Mazowieckiej, ale nie zanotowano powikłań ani zgonów. 29 sierpnia „Kurjer Warszawski” opublikował wyjaśnienia profesora Uniwersytetu Warszawskiego, bakteriologa Stanisława Serkowskiego, o którego opinię na temat „choroby hiszpańskiej” poprosiła redakcja. Serkowski odrzucił panujący pogląd, że grypę wywołuje bakteria opisana przez Richarda Pfeiffera, i przypuszczał, że jej przyczyną są niewidoczne pod mikroskopem zarazki, czyli wirusy. Miał rację, choć wirusa grypy wyizolowano dopiero w latach trzydziestych. We wrześniu druga fala dotarła także do Warszawy.