Jerozolima w I wojnie światowej

Jerozolima nie miała w I wojnie światowej wielkiego znaczenia wojskowego, ale jako Święte Miasto chrześcijan, żydów i muzułmanów była jednym z jej najsilniejszych symboli. Przez trzy lata żyła pod osmańskim stanem wojennym, w biedzie i głodzie. 9 grudnia 1917 roku poddała się wojskom generała sir Edmunda Allenby’ego bez walki na swoich ulicach, co zakończyło cztery stulecia rządów osmańskich. Do jesieni 1918 roku była brytyjskim zapleczem frontu, który biegł na północ od niej.

Miasto pod stanem wojennym (1914–1917)

W przededniu wojny Jerozolima liczyła około 70 000 mieszkańców i była największym miastem Palestyny, ośrodkiem okręgu podległego wprost Konstantynopolowi. Rozrastała się daleko poza mury Starego Miasta, a od 1892 roku łączyła ją z Jafą kolej. Już w sierpniu 1914 roku, zanim Imperium Osmańskie weszło do wojny, ogłoszono w niej stan wojenny i powszechną mobilizację. Powoływano mężczyzn poniżej 45 lat bez względu na wyznanie. Chrześcijanie i żydzi mogli się wykupić, ale opłata była tak wysoka, że stać na nią było niewielu.

Wojna szybko zubożyła miasto. Flota Ententy zamknęła wybrzeże, ceny żywności poszły w górę, a wojsko zabierało, co mogło. W 1915 roku pola zjadła szarańcza, a osłabionych głodem ludzi kosiły tyfus i inne choroby. Najbiedniejszych dożywiały zagraniczne wspólnoty, wśród nich Kolonia Amerykańska ze swoją kuchnią dla ubogich.

Syrią, do której należała wtedy Palestyna, rządził od listopada 1914 roku Dżemal Pasza, dowódca 4 Armii i niemal samowładny namiestnik. Dwa razy wysłał wojska na Kanał Sueski, w 1915 i 1916 roku, i dwa razy przegrał. Na Górze Oliwnej, w gmachu Augusty Wiktorii, domu dla pielgrzymów, który cesarz Wilhelm II postanowił zbudować w 1898 roku, mieściła się od 1914 roku kwatera wojska osmańskiego. Gdy w 1917 roku Brytyjczycy stanęli pod Gazą, Dżemal kazał wysiedlić ludność Jafy, w tym tysiące żydów.

Front pod murami (1917)

Wiosną 1917 roku Brytyjczycy dwa razy odbili się od Gazy, ale Londyn chciał Jerozolimy. Premier David Lloyd George widział w niej prezent dla narodu na Boże Narodzenie. W czerwcu dowództwo Egipskich Sił Ekspedycyjnych przejął Allenby, a jesienią jego wojska przełamały front pod Gazą i Beer Szewą. 17 listopada weszły w Góry Judzkie i po walkach o Nabi Samwil stanęły kilka kilometrów od miasta. Erich von Falkenhayn, dowódca osmańsko-niemieckiej grupy armii „Yıldırım”, przeniósł już wtedy swoją kwaterę do Nablusu.

Allenby nie chciał walczyć w samym mieście, a żołnierze dostali ścisłe rozkazy, by oszczędzać miejsca święte. 8 grudnia, w ulewnym deszczu, dywizje generała Philipa Chetwode’a zdobyły tureckie okopy na zachód od Jerozolimy. W nocy obrońcy wpadli w popłoch i odeszli drogami do Nablusu i Jerycha. Rano 9 grudnia burmistrz Husajn Salim al-Husajni wyszedł z białą flagą i długo szukał kogoś, kto przyjmie od niego kapitulację. Żadne święte miejsce nie ucierpiało. 11 grudnia Allenby wszedł do miasta pieszo przez Bramę Jafską, a ze stopni cytadeli odczytano w siedmiu językach jego proklamację o stanie wojennym i o ochronie miejsc świętych wszystkich trzech religii. Po raz pierwszy od XIII wieku miastem rządziło państwo chrześcijańskie.

Wiadomość przyszła w ponurym dla Ententy czasie, po Caporetto i rozpadzie armii rosyjskiej. Dla Turków, którzy w marcu stracili Bagdad, był to kolejny cios dla prestiżu. Pod koniec grudnia Falkenhayn spróbował odbić miasto, ale XX Korpus odparł natarcie i odsunął front dalej na północ, za Ramallah.

Pod brytyjskim zarządem (1917–1918)

Jerozolima i cała zajęta Palestyna znalazły się pod brytyjskim zarządem wojskowym. Porozumienie Sykes-Picot przewidywało dla Jerozolimy zarząd międzynarodowy, a francuski komisarz François Georges-Picot zapowiedział przy obiedzie, że ustanowi w mieście zarząd cywilny. Według barwnej relacji Lawrence’a Allenby odparł, że w strefie działań wojennych jedyną władzą jest naczelny wódz. 11 grudnia witał go przy bramie gubernator wojskowy, generał brygady William Borton, a 28 grudnia 1917 roku Allenby powierzył tę funkcję Ronaldowi Storrsowi, dyplomacie z Kairu. Storrs wspominał później, że po Jerozolimie nie ma już awansu. Miesiąc przed zdobyciem miasta, 2 listopada 1917 roku, Londyn ogłosił deklarację Balfoura o żydowskiej siedzibie narodowej w Palestynie, a teraz sam rządził jej najświętszym miastem.

Miasto stało się zapleczem frontu, który do jesieni 1918 roku biegł na północ od niego. Brytyjskie dowództwo zajęło gmach Augusty Wiktorii. Wąskotorową kolej z Liddy przebudowano na tor normalny i do 15 czerwca 1918 roku doprowadzono do Jerozolimy. Tędy szło zaopatrzenie dla wojsk w dolinie Jordanu, otwartej zajęciem Jerycha, i dla wypadów za rzekę, takich jak rajd na Amman. Miasto posłużyło też do zmylenia przeciwnika: przed bitwą pod Megiddo rozpuszczano pogłoski o koncentracji wojsk pod Jerozolimą i zajęto na kwaterę jej największy hotel.

Po zwycięskiej ofensywie, którą Allenby rozpoczął 19 września 1918 roku, zajęte ziemie podzielono na trzy strefy zarządu wojskowego. Jerozolima znalazła się w strefie południowej, czyli w praktyce w Palestynie, pod brytyjskim administratorem, generałem majorem A. W. Moneyem. Zarząd wojskowy był wstępem do mandatu: w 1920 roku konferencja w San Remo powierzyła Wielkiej Brytanii Palestynę z obowiązkiem wprowadzenia w życie deklaracji Balfoura.