Leopold Berchtold

Hrabia Leopold Berchtold kierował dyplomacją Austro-Węgier przez niespełna trzy lata, od lutego 1912 do stycznia 1915 roku. Przypadły na nie dwie wojny bałkańskie i kryzys lipcowy. To on po zamachu w Sarajewie wysłał do Berlina misję, która przywiozła niemiecki „czek in blanco”, przekonywał opornego premiera Węgier do rozprawy z Serbią, firmował ultimatum z 23 lipca 1914 roku i podpisał telegram z wypowiedzeniem wojny. Zamożny arystokrata o nienagannych manierach, uchodzący za człowieka niezdecydowanego, odegrał więc jedną z głównych ról w wybuchu wojny światowej. Pół roku później stracił stanowisko w sporze o ustępstwa wobec Włoch.

Przed wojną

Urodził się 18 kwietnia 1863 roku w Wiedniu. Ród Berchtoldów pochodził z Tyrolu, ale miał rozległe dobra na Morawach i na Węgrzech, a Leopold uchodził za jednego z najbogatszych ludzi monarchii. Dorastał na zamku Buchlov na Morawach, gdzie nauczył się czeskiego, słowackiego i węgierskiego. Na pytanie, kim się czuje, Niemcem, Węgrem czy Czechem, miał odpowiadać, że wiedeńczykiem, a w razie sporu narodów stanie „po stronie cesarza”. Uczył się w domu, studiował prawo i w 1887 roku zaczął służbę w namiestnictwie w Brnie.

W 1893 roku przeszedł do służby dyplomatycznej i w Budapeszcie ożenił się z hrabianką Ferdynandą (Nandine) Károlyi, dziedziczką wielkiego majątku. Służył w ambasadach w Paryżu i Londynie, a od 1903 roku jako radca w Petersburgu. W grudniu 1906 roku został tam ambasadorem, po Aloisie Aehrenthalu, który objął ministerstwo spraw zagranicznych. Na tym stanowisku poznał dobrze rosyjski dwór i rosyjską nieufność wobec Wiednia. We wrześniu 1908 roku w jego zamku Buchlau (Buchlov) Aehrenthal spotkał się z rosyjskim ministrem Aleksandrem Izwolskim. Ich ustne porozumienie poprzedziło aneksję Bośni i Hercegowiny, po której Izwolski twierdził, że został oszukany. W 1911 roku Berchtold opuścił Petersburg.

W lutym 1912 roku, po śmierci Aehrenthala, cesarz Franciszek Józef I mianował go ministrem domu cesarskiego i spraw zagranicznych, a tym samym przewodniczącym wspólnej rady ministrów. Według „Neue Deutsche Biographie” Berchtold uważał, że nie nadaje się do tej roli, i przyjął urząd wbrew sobie. Miał 49 lat i był najmłodszym ministrem spraw zagranicznych w Europie.

Wojny bałkańskie

Berchtold chciał utrzymać na Bałkanach pokój i dotychczasowy stan posiadania, ale wojna, którą w październiku 1912 roku rozpoczęła Czarnogóra, szybko przekreśliła te plany. Jego propozycja, by skłonić Turcję do reform i decentralizacji, niczego już nie zmieniła. Państwa bałkańskie w kilka tygodni rozbiły Turków, a Serbia doszła do Adriatyku. Wiedeń nie zamierzał na to pozwolić. Berchtold rozważał wojnę z Serbią, ale w ostatniej chwili się wycofał. Osiągnął za to, że mocarstwa postanowiły utworzyć niepodległą Albanię, która odcięła Serbię od morza. Traktat londyński z maja 1913 roku pozostawił im wytyczenie jej granic. Po drugiej wojnie bałkańskiej i pokoju bukareszteńskim Serbia była jednak niemal dwa razy większa niż przed wojnami, a wpływy Rosji na Bałkanach wzrosły. W Wiedniu uznano to za porażkę, a Berchtold zyskał opinię ministra słabego i chwiejnego.

Kryzys lipcowy

Po zabójstwie Franciszka Ferdynanda 28 czerwca 1914 roku Berchtold, dotąd ostrożny, stanął na czele zwolenników wojny. Popychali go młodsi dyplomaci z ministerstwa przy Ballhausplatz, a zwłaszcza szef jego gabinetu, hrabia Alexander Hoyos. To właśnie Hoyosa Berchtold wysłał do Berlina z memoriałem i listem cesarza, a 5 lipca Wilhelm II obiecał Austro-Węgrom pełne poparcie. 7 lipca na wspólnej radzie ministrów, w której uczestniczył też Leon Biliński, Berchtold domagał się, by „przez pokaz siły na zawsze unieszkodliwić Serbię”. Razem z szefem sztabu Franzem Conradem von Hötzendorfem chciał uderzyć szybko, najlepiej bez wypowiedzenia wojny. Sprzeciwił się temu premier Węgier István Tisza, który bał się interwencji Rosji. Berchtold przekonywał go przez tydzień i 14 lipca Tisza ustąpił, zgadzając się na ultimatum. 19 lipca rada ministrów zatwierdziła jego projekt, a 21 lipca Berchtold przedstawił tekst cesarzowi.

Ultimatum wręczono w Belgradzie 23 lipca. Berchtold celowo nie uprzedził o nim formalnych sojuszników, Włoch i Rumunii, bo przewidywał, że za zgodę zażądają rekompensat. Rosji i Wielkiej Brytanii jego dyplomaci zapewniali natomiast, że monarchia nie ma w Serbii celów terytorialnych. 25 lipca poseł Giesl uznał odpowiedź Serbii za niewystarczającą i zerwał stosunki dyplomatyczne. Gdy brytyjski minister Edward Grey zaproponował konferencję mocarstw, niemiecki sekretarz stanu Gottlieb von Jagow odpowiedział, że Berchtold przebywa w Bad Ischl, a przedłużenie terminu nie wydaje się już możliwe. Według historyka Holgera Herwiga 26 lipca Berchtold zameldował cesarzowi, że serbskie oddziały ostrzelały austro-węgierskich żołnierzy pod Temes-Kubin (Kovin), choć do takiego starcia nie doszło. Taka wiadomość miała przekonać Franciszka Józefa, że monarchia będzie się bronić. 28 lipca Berchtold wysłał do premiera Serbii Nikoli Pašicia telegram z wypowiedzeniem wojny. 31 lipca na radzie ministrów oświadczył, że o brytyjskich propozycjach można rozmawiać dopiero wtedy, gdy Rosja wstrzyma mobilizację, a tego samego dnia monarchia ogłosiła powszechną mobilizację. 13 sierpnia przyjął jeszcze brytyjskiego ambasadora, który zawiadomił go, że Wielka Brytania i Francja wypowiadają wojnę Austro-Węgrom. Według ambasadora Berchtold nie wydawał się zaskoczony.

Spór o Włochy i dymisja

Od pierwszych tygodni wojny najważniejszą sprawą dla Berchtolda były Włochy. Sojusznik z trójprzymierza ogłosił neutralność i powoływał się na artykuł VII traktatu, który przy zmianach na Bałkanach dawał mu prawo do rekompensat. Od grudnia 1914 roku nowy minister spraw zagranicznych Sidney Sonnino naciskał coraz mocniej, a włoski ambasador oświadczył w Wiedniu, że Rzym żąda rekompensat nawet za czasową okupację. Niemcy, którzy bali się przystąpienia Włoch do Ententy, wysłali do Rzymu byłego kanclerza Bernharda von Bülowa, a ten namawiał Wiedeń do ustępstw. Berchtold w końcu uległ. 9 stycznia 1915 roku zaproponował cesarzowi oddanie Włochom Trydentu. Franciszek Józef, Tisza i Conrad nie chcieli o tym słyszeć. Tisza uważał, że ustępstwa zachęcą Rumunię do żądań wobec Siedmiogrodu. 13 stycznia 1915 roku Berchtold musiał odejść, a jego następcą został zaufany człowiek Tiszy, István Burián. Cesarz dał mu na pożegnanie brylanty do Krzyża Wielkiego Orderu św. Stefana.

Na dworze Karola I

Berchtold nie odegrał już żadnej roli w polityce, ale pozostał blisko dworu. Został doradcą następcy tronu, arcyksięcia Karola, a według angielskiej Wikipedii w marcu 1916 roku ochmistrzem jego dworu. Po wstąpieniu Karola I na tron w listopadzie 1916 roku piastował najwyższe urzędy dworskie. Źródła różnie je opisują: według jednych był wielkim szambelanem (Oberstkämmerer), według niemieckiej Wikipedii od maja do listopada 1918 roku ostatnim ochmistrzem dworu cesarskiego. Na początku listopada 1918 roku, gdy monarchia się rozpadała, eskortował transport klejnotów Habsburgów ze skarbca w wiedeńskim Hofburgu do Szwajcarii.

Po wojnie

Po wojnie Berchtold mieszkał najpierw w Szwajcarii, a od 1923 roku głównie na Węgrzech, w swoim majątku w Peresznye niedaleko Kőszegu. Żył jako wielki pan, z dala od polityki. Zmarł tam 21 listopada 1942 roku i został pochowany w rodzinnym grobowcu w Buchlovie. W 1969 roku zagrał go John Gielgud w filmie „Oh! What a Lovely War”.

Ocena

Współcześni opisywali Berchtolda jako człowieka uprzejmego, taktownego, wykształconego i towarzysko czarującego, ale niepewnego siebie i dalekiego od politycznej rzeczywistości. Neue Deutsche Biographie widzi w nim arystokratę postawionego w roli, której nie potrafił udźwignąć. Obarcza go odpowiedzialnością za całą serię nieudanych decyzji, od polityki wobec Włoch i Rumunii, przez wojny bałkańskie, po dyplomatycznie nieprzygotowaną drogę od Sarajewa do wojny z Serbią. Zastrzega jednak, że w lipcu 1914 roku twardy kurs popierała większość jego otoczenia i wykształconej opinii, więc całej winy nie można przypisać jemu jednemu.

O jego odpowiedzialność za wybuch wojny historycy spierają się do dziś. Nie ulega wątpliwości, że odegrał wiodącą rolę w sformułowaniu nieprzejednanego ultimatum, w wypowiedzeniu wojny Serbii i w odrzuceniu brytyjskiego pośrednictwa. W lipcu 1914 roku, inaczej niż w latach wojen bałkańskich, nie wahał się, lecz sam prowadził cały proces. Spór dotyczy tego, czy liczył się z wojną z Rosją. Część historyków uważa, że austro-węgierscy przywódcy mało brali ją pod uwagę. Inni, jak Alexander Watson, przekonują, że Berchtold dobrze wiedział, jak Rosja przyjmie upokorzenie Serbii, a Herwig uważa, że działał z wyrachowaniem. Amerykański historyk Samuel R. Williamson zatytułował swoje studium o nim „Człowiek, który mógł zapobiec wielkiej wojnie”.