Leon Biliński

Leon Biliński był jednym z Polaków, którzy w monarchii habsburskiej doszli najwyżej. Profesor ekonomii ze Lwowa, dwukrotny minister skarbu Austrii i gubernator Banku Austro-Węgierskiego, w lipcu 1914 roku zasiadał jako wspólny minister finansów w gronie, które zdecydowało o wojnie z Serbią. Jako szef wspólnego ministerstwa finansów sprawował zarazem zwierzchni nadzór nad administracją Bośni i Hercegowiny, gdzie 28 czerwca zginął następca tronu. W czasie wojny wrócił do polskiej polityki: współtworzył zaplecze Legionów Polskich, kierował Kołem Polskim w parlamencie wiedeńskim i stał na czele Naczelnego Komitetu Narodowego w ostatniej fazie jego istnienia. Do końca należał do obozu austro-polskiego, a w niepodległej Polsce przez kilka miesięcy 1919 roku porządkował jej finanse.

Przed wojną

Urodził się 15 czerwca 1846 roku w Zaleszczykach nad Dniestrem, w rodzinie ziemiańskiej. Prawo studiował we Lwowie, gdzie w 1867 roku uzyskał doktorat, a rok później habilitował się z ekonomii. Od 1871 roku był profesorem Uniwersytetu Lwowskiego, w roku akademickim 1878/1879 jego rektorem, i odegrał ważną rolę w spolszczeniu uczelni. Wspierał dostęp kobiet do studiów; w 1897 roku Uniwersytet Lwowski ukończyły pierwsze studentki.

Od 1883 roku zasiadał w wiedeńskiej Radzie Państwa i szybko stał się jednym z przywódców Koła Polskiego, specjalistą od skarbowości i kolei. Na początku lat dziewięćdziesiątych stanął na czele austriackich kolei państwowych, w latach 1895–1897 był ministrem skarbu Austrii w rządzie Kazimierza Badeniego i przeprowadził reformę podatków bezpośrednich, a w latach 1900–1909 kierował Bankiem Austro-Węgierskim. W latach 1909–1910 ponownie był ministrem skarbu. W 1908 roku przygotował projekt ugody polsko-ukraińskiej w Galicji, który Ukraińcy odrzucili. W 1911 roku objął prezesurę Koła Polskiego, a w 1912 roku został wspólnym ministrem finansów Austro-Węgier. Z urzędem tym wiązał się zwierzchni nadzór nad administracją cywilną Bośni i Hercegowiny.

Sarajewo i lipiec 1914

Wizytę arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, związaną z manewrami wojsk w Bośni, przygotowywał namiestnik prowincji generał Oskar Potiorek, a Biliński w dniu zamachu przebywał w Wiedniu. W drugiej połowie czerwca serbski poseł w Wiedniu ostrzegał go, że wizyta może sprowokować jakiś szalony czyn, ale tak ogólnikowo, że nikt nie potraktował tego poważnie. Po zamachu w Sarajewie przeciwnicy obarczali Bilińskiego pośrednią odpowiedzialnością za to, że zlekceważył sygnały o zagrożeniu.

7 lipca 1914 roku Biliński uczestniczył w posiedzeniu Wspólnej Rady Ministrów pod przewodnictwem Leopolda Berchtolda, na którym omawiano sprawy bośniackie i akcję dyplomatyczną przeciw Serbii. Według protokołu wszyscy obecni poza premierem Węgier Istvánem Tiszą uważali, że czysto dyplomatyczny sukces niczego nie załatwi. Biliński, odpowiadający za Bośnię, mówił, że Serb rozumie tylko przemoc, a dyplomatyczny sukces nie zrobiłby w Bośni żadnego wrażenia i raczej by zaszkodził. Paweł Grata pisze, że minister poparł w gabinecie działania dyplomatyczne, które oznaczały de facto przystąpienie monarchii do wojny. Gdy jednak ostrzegał Franciszka Józefa, że ultimatum dla Serbii wywoła wojnę europejską, cesarz miał odpowiedzieć, że Rosja nie może go przyjąć.

W czasie wojny

Jeszcze jako minister Biliński należał w sierpniu 1914 roku do inicjatorów Naczelnego Komitetu Narodowego i Legionów. Z rządu odszedł na początku 1915 roku i wrócił do Koła Polskiego, którego prezesem był ponownie od 1915 do 1917 roku, po Juliuszu Leo. Miał świetne stosunki na dworze starego cesarza i znał austriacką machinę państwową lepiej niż ktokolwiek z polskich polityków. Już we wrześniu 1916 roku dowiedział się, że Wiedeń rezygnuje z połączenia Królestwa Polskiego z Galicją. 3 października przedstawił Kołu pomysł wyodrębnienia Galicji z austriackiej połowy monarchii, który miał osłodzić Polakom akt 5 listopada. W 1916 roku, po przebudowie NKN, stanął też, według części opracowań, na czele Komitetu.

Wykonawcą wyodrębnienia został jednak nie on, lecz mianowany bez wiedzy Koła minister do spraw Galicji Michał Bobrzyński. Damian Szymczak opisuje Bilińskiego jako najbliższego, ale trudnego współpracownika ministra: ambitnego, przekonanego o własnej wartości i niezamierzającego być niczyim narzędziem. Biliński zarzucał Bobrzyńskiemu, że nie wierzy w niezależność skarbową i kolejową Galicji, i chciał mieć wszystko uzgodnione od razu, podczas gdy Bobrzyński wolał szybko wywalczyć same zasady. Po śmierci Franciszka Józefa Biliński stracił dawne wpływy na dworze. Na naradzie z rządem na początku maja 1917 roku (według „Czasu” 1 maja, według jego wspomnień 2 maja) wygłosił niemal dwugodzinną mowę, w której żądał wyodrębnienia nie tylko politycznego i administracyjnego, ale także gospodarczego. Części słuchaczy wydawało się, że chodzi mu o nowy twór państwowy, a nie o rząd krajowy. Mowa zraziła rząd i rozgniewała Bobrzyńskiego.

W maju 1917 roku galicyjski front austrofilski się rozpadł. Ludowcy porzucili wyodrębnienie, a Koło Polskie uchwaliło rezolucję o niepodległej i zjednoczonej Polsce. Biliński zrezygnował z prezesury Koła tuż przed dymisją Bobrzyńskiego. Pozostał przy NKN, który po powołaniu Rady Regencyjnej postanowił 15 października 1917 roku się rozwiązać i przekazać swoje zadania władzom Królestwa. Według Mateusza Drozdowskiego, historyka NKN, galicyjscy politycy z Bilińskim na czele uznali to za sukces: Komitet zmobilizował Polaków w Galicji i w Królestwie i dał początek polskiemu wojsku. Biliński był przekonany, że ich trud nie zostanie zapomniany.

Po wojnie

31 lipca 1919 roku Biliński został ministrem skarbu w rządzie Ignacego Jana Paderewskiego. Przed Sejmem mówił, że przez blisko 36 lat był posłem do parlamentu austriackiego, ale nigdy nie czuł tak podniosłego uczucia jak przed pierwszym Sejmem wolnej Polski. Jego „dekalog”, przyjęty przez premiera, podporządkował wydatki wszystkich ministerstw ministrowi skarbu i na lata stał się podstawą polskiego prawa budżetowego. Próbował powstrzymać inflację drakońską kontrolą dewiz, ale utworzona jesienią 1919 roku Centrala Dewiz ustalała zaniżone kursy i napędzała czarny rynek. Odszedł wraz z gabinetem 9 grudnia 1919 roku. Ostatnie lata spędził w Wiedniu, gdzie z ramienia polskiego rządu zajmował się likwidacją Banku Austro-Węgierskiego i stosunkami gospodarczymi z Austrią. Zmarł tam 15 czerwca 1923 roku, w swoje 77. urodziny. Jego „Wspomnienia i dokumenty” ukazały się w latach 1924–1925.

Ocena

Biliński należał do pokolenia, które budowało polską pozycję w monarchii habsburskiej i dla którego lojalność wobec cesarza i polski patriotyzm nie były sprzeczne. W historii wielkiej wojny zapisał się przede wszystkim jako jeden z ministrów, którzy w lipcu 1914 roku poparli twardy kurs wobec Serbii, i jako polityk odpowiedzialny za Bośnię w chwili zamachu sarajewskiego. Historycy polskiej polityki w Galicji widzą w nim zarazem jedną z ostatnich wielkich postaci orientacji austro-polskiej: doświadczonego, ale ambitnego i trudnego partnera, którego spór z Bobrzyńskim osłabił polskie stanowisko w sprawie wyodrębnienia Galicji. Jego krótkie urzędowanie w Warszawie oceniano różnie. Krytycy wytykali mu zaawansowany wiek i chybioną politykę dewizową, ale nawet oni przyznawali, że autorytet pozwolił mu wprowadzić zasady, które uporządkowały gospodarkę budżetową odrodzonego państwa.