Juliusz Leo

Juliusz Leo przeszedł do historii przede wszystkim jako prezydent, który z ciasnego, przeludnionego Krakowa zrobił Wielki Kraków, kilkakrotnie powiększając jego obszar. Był jednak także jednym z najważniejszych polityków Galicji w chwili wybuchu wojny. Jako prezes Koła Polskiego w wiedeńskiej Radzie Państwa stanął w sierpniu 1914 roku na czele Naczelnego Komitetu Narodowego, który objął polityczny patronat nad Legionami Polskimi, a rada miejska na jego wniosek przekazała Legionom milion koron. Jesienią 1914 roku, gdy Rosjanie podeszli pod Kraków, wyjechał z Komitetem do Wiednia, a wkrótce oddał kierownictwo NKN i prezesurę Koła. Wrócił do ratusza i rządził miastem do śmierci w lutym 1918 roku, ale w wielkiej polityce wojennej odgrywał już rolę drugoplanową.

Przed wojną

Urodził się 15 września 1861 roku w Stebniku koło Drohobycza, w rodzinie urzędnika górniczego, który później pracował w zarządzie saliny w Wieliczce. W latach 1879–1883 studiował prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim, a potem ekonomię w Berlinie. Habilitował się z prawa skarbowego i od 1891 roku wykładał na UJ jako profesor. Polityka szybko odsunęła go jednak od nauki. Od 1893 roku zasiadał w radzie miejskiej Krakowa, w latach 1901–1904 był wiceprezydentem miasta, a 7 lipca 1904 roku, po ustąpieniu Józefa Friedleina, wybrano go na prezydenta.

Leo był człowiekiem wielkich planów. Za jego rządów miasto przejęło Wawel z rąk wojska i zaczęło go odnawiać. Rozbudował kanalizację, wodociągi, sieć tramwajową i elektrownię miejską, uregulował Wisłę i Rudawę. Przede wszystkim jednak przeprowadził przyłączenie do Krakowa okolicznych gmin. Pierwsze z nich weszły w granice miasta 1 kwietnia 1910 roku, Płaszów w 1912 roku, a układ z niechętnym Podgórzem podpisano w 1913 roku. Od 1901 roku był posłem na Sejm Krajowy, początkowo jako konserwatysta, a od 1907 roku w szeregach Polskiego Stronnictwa Demokratycznego, choć zawsze ciążył ku konserwatystom. W 1911 roku wszedł do Rady Państwa, a 4 marca 1912 roku objął po Leonie Bilińskim prezesurę Koła Polskiego. Jako przewodniczący sejmowej komisji reformy wyborczej doprowadził w lutym 1914 roku do uchwalenia nowej ordynacji, za co cesarz nadał mu godność tajnego radcy.

Prezes NKN i Legiony

Gdy wybuchła wojna, Leo był z racji prezesury Koła Polskiego naturalnym przywódcą galicyjskich polityków. 16 sierpnia 1914 roku w Krakowie powstał Naczelny Komitet Narodowy, porozumienie wszystkich polskich stronnictw zaboru austriackiego, od konserwatystów po socjalistów. Leo został jego pierwszym prezesem. Komitet postawił na rozwiązanie austro-polskie, czyli połączenie Galicji z Królestwem Polskim pod berłem Habsburgów, i przejął opiekę nad tworzonymi Legionami, ratując strzelców Józefa Piłsudskiego, których wyprawa do Królestwa nie wywołała oczekiwanego powstania. Sejm w uchwale z 2018 roku wymienia Leo obok Piłsudskiego wśród inicjatorów Legionów. Na jego wniosek rada miejska Krakowa przekazała Legionom milion koron jako dar narodowy.

Jedność Komitetu nie przetrwała jesieni. Po zajęciu Lwowa przez Rosjan wycofali się z niego narodowi demokraci, a front zbliżał się do Krakowa. Miasto było twierdzą, a w listopadzie pod jego przedpolami rozegrała się bitwa pod Krakowem. Od 8 listopada 1914 roku Leo przebywał wraz z ewakuowanym NKN w Wiedniu. Jego nieobecność w najtrudniejszym dla miasta okresie zaszkodziła mu bardzo: władze rozwiązały radę miejską i powołały komisarza rządowego. Pod koniec listopada kierownictwo Komitetu przejął Władysław Leopold Jaworski, a z końcem stycznia 1915 roku skończyła się jego prezesura Koła Polskiego, które ponownie objął Biliński.

Ostatnie lata

Leo nie zrezygnował jednak z Krakowa. 4 lipca 1915 roku, mimo wojny, uroczyście przyłączono do miasta Podgórze, co zamknęło budowę Wielkiego Krakowa: miasto miało teraz 22 dzielnice, prawie 47 kilometrów kwadratowych i około 186 tysięcy mieszkańców. Gdy w połowie 1916 roku przywrócono radę miejską, wybrała go na trzecią kadencję 86 głosami na 88. Wielkie oburzenie wywołała jednak uchwała, która znacznie podniosła jego pensję i przyznała mu honorową emeryturę. W odnowionym w 1916 roku NKN zasiadał jako jeden z przedstawicieli demokratów, a pod koniec tego roku wszedł do komisji Koła Polskiego, która pod okiem ministra Michała Bobrzyńskiego przygotowywała wyodrębnienie Galicji.

Na początku maja 1917 roku, jako gospodarz miasta, witał w Krakowie cesarza Karola I i cesarzową Zytę. Wizyta miała odnowić przywiązanie Galicji do dynastii, ale wypadła blado. Narzekano między innymi, że na mowę powitalną Leo, wygłoszoną po polsku, monarcha odpowiedział po niemiecku. Kilka tygodni później Koło Polskie uchwaliło rezolucję o niepodległej i zjednoczonej Polsce. We wrześniu 1917 roku Leo, od dawna chory na nadciśnienie, przeszedł atak serca. Obowiązki prezydenta przejął wiceprezydent Jan Kanty Federowicz. Leo zmarł w Krakowie 21 lutego 1918 roku (część źródeł podaje 22 lutego), w dniach, gdy Galicja protestowała przeciw pokojowi brzeskiemu z Ukrainą. Pochowano go na cmentarzu Rakowickim w grobowcu ufundowanym przez radę miasta.

Ocena

Zasługi Leo dla Krakowa nie budzą sporu. Tadeusz Boy-Żeleński pisał, że prezydent dał miastu ramę dla przyszłego rozwoju na sto lat, a jego biografka Celina Bąk-Koczarska stawia go obok najwybitniejszych prezydentów epoki autonomii, Józefa Dietla i Mikołaja Zyblikiewicza. Współcześni oceniali go jednak surowo. Ignacy Daszyński pisał, że samolubstwo i nadmierna ambicja czyniły go niesprawiedliwym i niesympatycznym, a ludowiec Jan Dąbski nazywał go politykiem despotycznym. Bąk-Koczarska podkreśla, że umiał zmieniać orientacje ze względów taktycznych i nie cofał się przed naciskiem, co budziło niechęć zarówno konserwatystów, jak i demokratów, a wyjazd do Wiednia w 1914 roku i sprawa pensji położyły się cieniem na jego prezydenturze.

Jako polityk wojenny Leo pozostaje postacią na wpół zapomnianą, podobnie jak cały Naczelny Komitet Narodowy, którego rolę w tworzeniu Legionów przesłoniła później legenda Piłsudskiego. To jednak pod jego prezesurą powstał w sierpniu 1914 roku Komitet, który zapewnił Legionom polityczne zaplecze i pieniądze. W 2018 roku, w stulecie jego śmierci, Sejm jednogłośnie przyjął uchwałę upamiętniającą go jako twórcę Wielkiego Krakowa i współinicjatora Legionów, a w Podgórzu stanął jego pomnik.