Michał Bobrzyński

Michał Bobrzyński był najwybitniejszym uczonym wśród polskich polityków monarchii habsburskiej i jednym z ostatnich wielkich obrońców tak zwanej idei austro-polskiej. Historyk prawa i autor głośnych „Dziejów Polski w zarysie”, przywódca krakowskich konserwatystów, w latach 1908–1913 rządził Galicją jako namiestnik. Przez całe życie wierzył, że Polacy najwięcej zyskają, wspierając Habsburgów w zamian za swobodę narodowego rozwoju. W czasie wielkiej wojny ta wiara wystawiona została na najcięższą próbę. Jesienią 1916 roku, po akcie 5 listopada, który zapowiadał Królestwo Polskie bez Galicji, Bobrzyński wszedł do rządu wiedeńskiego jako minister do spraw Galicji, by przeprowadzić obiecane przez cesarza wyodrębnienie kraju. Po siedmiu miesiącach odszedł, pokonany przez parlament, Niemców austriackich, Ukraińców i własnych rodaków, którzy coraz wyraźniej stawiali na pełną niepodległość.

Przed wojną

Urodził się 30 września 1849 roku w Krakowie, w rodzinie lekarza. Ukończył prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim, w 1872 roku obronił doktorat, rok później habilitował się, a po studiach w Berlinie i Strasburgu został profesorem historii prawa polskiego i niemieckiego. Wraz z Józefem Szujskim współtworzył krakowską szkołę historyczną. Jego „Dzieje Polski w zarysie”, wydane w 1879 roku, wywołały burzę: przyczyną upadku Rzeczypospolitej nie była według niego przede wszystkim zachłanność sąsiadów, lecz słabość władzy centralnej i szlachecka anarchia. Był przeciwnikiem powstań, które uważał za szkodliwe, i zwolennikiem pracy organicznej.

Politycznie związał się ze stańczykami. Zasiadał w krakowskiej radzie miejskiej, w Sejmie Krajowym i w wiedeńskiej Radzie Państwa, a w latach 1891–1902 jako wiceprezydent Rady Szkolnej Krajowej przebudował galicyjskie szkolnictwo. W kwietniu 1908 roku, po zamordowaniu namiestnika Andrzeja Potockiego przez ukraińskiego studenta, objął namiestnictwo. Próbował porozumienia z Ukraińcami i reformy ordynacji wyborczej do Sejmu Krajowego, ale zablokowała go koalicja wschodniogalicyjskich konserwatystów, narodowych demokratów i biskupów. W maju 1913 roku ustąpił. W marcu 1914 roku cesarz mianował go dożywotnim członkiem Izby Panów.

W czasie wojny: obrońca Legionów

Po wybuchu wojny Bobrzyński nie pełnił żadnego urzędu, ale miał w Wiedniu wielkie wpływy i zaufanie Franciszka Józefa. Wielokrotnie interweniował w obronie Legionów Polskich, których austriackie dowództwo nie chciało traktować jak zalążka polskiego wojska, i popierał Naczelny Komitet Narodowy. Od jesieni 1914 roku kierował nim jego długoletni współpracownik Władysław Leopold Jaworski. Celem obu było rozwiązanie austro-polskie: połączenie Galicji z Królestwem Polskim w jedno państwo pod berłem Habsburgów. Swoje racje Bobrzyński wykładał w 1916 roku w broszurach, między innymi w „Dialogu o zasadach i kompromisach”.

Latem 1916 roku Wiedeń musiał jednak ustąpić Berlinowi. Akt 5 listopada zapowiadał „samoistne” Królestwo Polskie złożone z ziem zaboru rosyjskiego i zależne przede wszystkim od Niemiec. Dla galicyjskich zwolenników Austrii był to cios. Na pocieszenie cesarz w piśmie odręcznym z 4 listopada, ogłoszonym następnego dnia razem z aktem, obiecał Galicji prawo samodzielnego urządzania swoich spraw „aż do pełnej miary tego, co z jego przynależnością do całości państwa i z jej pomyślnością się zgadza”. Było to tak zwane wyodrębnienie Galicji z austriackiej połowy monarchii. Minister spraw zagranicznych István Burián pisał później, że pomysł podsunął mu sam Bobrzyński.

Minister do spraw Galicji

31 października 1916 roku, na wyraźne życzenie cesarza, Bobrzyński wszedł do nowego rządu Ernesta von Koerbera jako minister do spraw Galicji. Formalnie był ministrem bez teki, ale zwyczajowo uchodził za męża zaufania Koła Polskiego w rządzie i za „adwokata” Galicji w Radzie Koronnej. Nominacja zrobiła wrażenie; nawet niechętna Polakom „Neue Freie Presse” zaliczyła go do najwybitniejszych osobowości politycznych państwa. Zgrzytem było to, że mianowano go bez wiedzy Koła, co szczególnie dotknęło jego prezesa Leona Bilińskiego. Z Bilińskim, ambitnym i doświadczonym politykiem, Bobrzyński musiał odtąd współpracować, a ich stosunki szybko się psuły.

Pod koniec 1916 roku zebrała się specjalna komisja Koła Polskiego, w której zasiedli najważniejsi polscy politycy, od konserwatystów po socjalistę Ignacego Daszyńskiego i demokratę Juliusza Leo. Bobrzyński chciał przeprowadzić wyodrębnienie oktrojem, czyli cesarskim aktem z pominięciem parlamentu, bo zmiana konstytucji wymagała większości dwóch trzecich głosów w Radzie Państwa, której nie było. Ukraińcy protestowali, bo bali się, że zostaną wydani na łaskę Polaków; Czesi i inni Słowianie obawiali się, że po wyjściu Polaków z parlamentu przewagę zdobędą w nim Niemcy. Bobrzyński widział w wyodrębnieniu szansę na porozumienie z Ukraińcami i na demokratyzację ordynacji. Śmierć Franciszka Józefa 21 listopada i dymisja Koerbera, który podobno widział w wyodrębnieniu „rozbicie Austrii”, zachwiały jego pozycją, ale w grudniu Heinrich Clam-Martinic zatrzymał go w nowym gabinecie.

Wiosną 1917 roku sprawa utknęła. W połowie kwietnia cesarz Karol I uznał, że zmiany konstytucji drogą oktroju nie będzie, a rząd odrzucił projekt Koła poprawiony przez Bobrzyńskiego. Minister poprosił o dymisję i zagroził przejściem Polaków do opozycji. Clam-Martinic obiecał wtedy gwarancje i rokowania, więc prośbę odrzucono, ale zapowiedź zwołania Rady Państwa na koniec maja przekreślała drogę pozaparlamentarną. Na naradzie z rządem 1 maja Biliński przelicytował wszystkich, żądając dla Galicji nie tylko autonomii, lecz niemal osobnego państwa, czym zraził ministrów i rozgniewał Bobrzyńskiego. Na początku maja Bobrzyński namówił cesarza i cesarzową Zytę do odwiedzin w Krakowie. Wizyta miała odnowić przywiązanie Polaków do dynastii, ale nie spełniła nadziei, a Bobrzyński przyznał wobec jednego z ministrów, że Polacy nie są już „partią rządową”.

Upadek idei austro-polskiej

Pod koniec kwietnia z prac nad wyodrębnieniem wycofali się narodowi demokraci, a na początku maja ludowcy Wincentego Witosa opuścili NKN i uznali wyodrębnienie za nieaktualne. 14 maja zażądali na forum Koła odejścia ministra, a 16 maja Koło przyjęło rezolucję Włodzimierza Tetmajera o niepodległym i zjednoczonym państwie polskim z dostępem do morza. Bobrzyński postanowił ustąpić. Według historyka Damiana Szymczaka do końca próbował nie dopuścić, by Koło Sejmowe w Krakowie powtórzyło tę uchwałę, zwłaszcza że rozdrażniony cesarz groził, iż nie mianuje mu następcy i zmieni politykę wobec Polaków. 28 maja rezolucję Koła Polskiego przyjęli jednak niemal wszyscy, także konserwatyści, co szczególnie go zabolało. Prośbom cesarza, by został, nie uległ. Pismo o dymisji, utrzymane w niezwykle ciepłym tonie, nosiło datę 1 czerwca 1917 roku. Następcy od razu nie znaleziono, a kilka tygodni później upadł cały gabinet i premierem został Ernst von Seidler.

Po wojnie

W odrodzonej Polsce Bobrzyński nie wrócił do czynnej polityki. Osiadł w Wielkopolsce, gdzie kupił majątek Garby koło Środy Wielkopolskiej. Pracował jako ekspert: przewodniczył komisji oceniającej projekty konstytucji i sam przygotował projekt z silnym, niezależnym od Sejmu prezydentem, wzorowany na ustroju amerykańskim, którego nie przyjęto. W 1926 roku zasiadał w komisji do spraw reformy administracji. W dwutomowym „Wskrzeszeniu państwa polskiego” (1920–1925) opisał lata 1914–1923 i bronił postawy krakowskich konserwatystów. Zmarł 3 lipca 1935 roku, według jednych źródeł w Łopuchówku pod Poznaniem, według innych w samym Poznaniu, a pochowano go na cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Część źródeł podaje też jako rok jego urodzenia 1848.

Ocena

Dla historiografii Bobrzyński pozostał przede wszystkim wielkim, choć kontrowersyjnym historykiem, którego teza o winie wewnętrznej słabości państwa za rozbiory do dziś wywołuje spory. Jako polityk był postacią tragiczną. Damian Szymczak pisze, że jego dymisja w czerwcu 1917 roku miała wymiar symboliczny, bo odchodził polityk będący głównym filarem i autorytetem idei austro-polskiej. Wyodrębnienie Galicji okazało się nierealne z powodu przeszkód konstytucyjnych, oporu innych narodowości i postępującego rozkładu monarchii, a zawód, jaki przyniosło, przyspieszył odwrót Polaków od Habsburgów. Paradoksalnie, jak podsumowuje Szymczak, emancypacja Galicji spod wpływów Wiednia zaczęła się właśnie za ministrowania jednego z największych szermierzy związku z Austrią: zamiast zaplanowanego wyodrębnienia Galicji przyszło niezaplanowane „wyodrębnianie się” polskiego społeczeństwa z monarchii.